Yazılarım

2023 Booker ödülü sahibi İrlandalı yazar Paul Lynch’in romanı Peygamberin Şarkısı, sadece bir distopya değil; aynı zamanda yaşadığımız dünyanın insani krizlerine karşı yazılmış, içinde umudu da barındıran ağıt ya da direniş mektubudur. Her ne kadar olaylar İrlanda’da da geçiyor olsa da dünyanın herhangi bir ülkesinde şu an yaşanan ya da yarın yaşanabilecek kadar gerçekdir. Lynch, özgürlük, aile, inanç ve bilim gibi temaları ustalıkla örerek okuru hem zihinsel hem de duygusal bir yolculuğa çıkarıyor.

Peygamberin Şarkısı’nda özgürlük soyut bir kavram olmanın ötesine geçer. O artık ulaşılması gereken ve bunun için de mücadele edilen bir alandır. “Bilim ve inanç arasındaki gerilim, ana kahramanımız Eilish’de vücut bulur. Bir yandan akılcı olmaya çalışırken diğer yandan da yaşanan olaylar karşısında metafizik bir anlam arayışına girer.

Yazarın dili yoğun, şiirsel ve zaman zaman da bilinç akışı tekniğine yaklaşır. Romanın atmosferi, okuyucuyu boğucu bir gerçekliğe çekerken aynı zamanda karakterlerin iç dünyasına sokmayı da başarır. Kullandığı metaforlar ve semboller, romanı sadece bir anlatı olmanın ötesine taşır.

Kitabın son satırlarını okuduğumuzda aklımızda kalan günümüz dünyasında hangi toplumda olursa olsun- ister batı ister doğu; tüm ülkeler için geçerli- bir anda yok olabilecek demokrasi ve insan haklarının önemidir. Demokrasinin kırılganlığını ve insan haklarının savunulmasının ne denli hayati olduğunu Paul Lynch bize bir kez daha hatırlatıyor.

Bu noktada aslında; Paul Lynch’in Peygamberin Şarkısı, bir şarkıdan öte bir çığlıktır. Sessizleştirilmeye çalışılanların, susturulanların, yok sayılanların sesi.

Eserin ana karakteri olan Eilish, annelik ve direniş kavramları üzerine inşa edilmiştir. Bu nedenle her eylemi annelik duygusuyla yoğrulur. Sahip olduğu politik korkunun temelinde de bu annelik duygusu ve çocuklarını koruma içgüdüsü vardır. Bir bilim insanı olması başlangıçta yaşadıklarını akıl ve belli bir düzen üzerinden yorumlamasına neden olacaktır. Ancak zaman içinde ülkedeki çöküşü gördükçe aklın artık bir işe yaramadığını anlayınca da kaosa sürüklenir.

Roman sona yaklaşırken Paul Lynch’in kitabın girişine koyduğu İncil ve Bertolt Brecht’in cümlelerinin anlamını kavrarız. Çünkü o artık sadece çocuklarının değil toplumun da annesidir.

Şimdi geleceği kurma zamanıdır. Göç bu noktada başlar. Belirsizlik, denizin kıyısında nelerle karşılaşacakları ile bilinmeyene bir yolcuktur bu.

Lynch,, karakterini sessizlik ve tanıklık arasındaki gerilimle kurar.

Eilish, hem bir anne hem de bir tanık olan roman kahramanıdır, söylenen de annelerin sessiz ağıtıdır.

Edebiyat dünyasında bazı kitaplar arasında yakın akrabalık ilişkisi olduğuna inananlardanım. Peygamberin Şarkısı ile benzer konuları işleyen kitaplara kısaca göz atarsak eğer; ilk aklıma gelen Damızlık Kızın Öyküsü oldu. Margaret Atwood’un eserindeki Offered karakteri de tıpkı Eilish de sessiz bir isyanda, direniştedir.

Bir başka eser de George Orwell’ın 1984 ‘ü dür. Peygamberin Şarkısı 1984’ün günümüzde hayata geçmiş hali gibi. Bu kez propaganda dili yerini sessizliğe bırakmıştır.

1998 Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanan Jose Saramago’ nun Körlük eserindeki insanların insanlıklarını yitirmesiyle ortaya çıkan atmosfer ile Peygamberin Şarkısının klostrofobik ortamıyla yaratılan distopik atmosfer ne kadar da çok benzeşiyor. Tek fark birinde körlük fiziksel iken diğerinin sessizliği de o kadar duygusal bir körlüktür.

2024 Nobel Ödülü’nü kazanan Güney Kore’ li Han Kang ‘ın Çocuk Geliyor romanın da tıpkı Peygamberin Şarkısı gibi sessizliğin ve tanıklığın yükünü sorguluyor.

Kitaptaki en önemli özelliklerden biri de kuşkusuz dilidir. Noktalama işaretleri göz adı edilir. Bu da uzun ve kesintisiz cümlelerle karakterlerin düşüncelerini okura nefes almadan aktarır Bu da bizi bir başka İrlanda’lı yazarın kült eserini anımsatır. James Joyce’un Ulysses’inde de özellikle son bölümde Molly Bloom gibi bu kitapta da Eilish, yazım kurallarına dikkat etmeden kurulu cümleler ile sürer gider.

Bir başka Nobel Ödüllü yazar, Japon asıllı İngiliz ve Kazuo Ishiguro’nun Beni Asla Bırakma romanı aslında bir distopyadır, tıpkı Peygamberin Şarkısı gibi. Ama bence burada en büyük fark Isigura’nın romanı bilimkurgu iken Lynch’in eserinde anlatılanlar yaşayan ve teknelerle ülkelerini terk etmek zorunda kalan onca insanın yaşadığı bir dünya kadar gerçektir.

Bu nedenle de Peygamberin Şarkısı’nın distopya olarak tanımlanmasına şerh koymak istiyorum ve bu değerlendirmeyi yapanlara Suriye’yi işaret ediyorum. Başta yazarın kendisi olmak üzere birçok okur ve eleştirmen gibi bence de olayın geçtiği yeri kendi ülkesi, İrlanda olarak seçmesi ise bugün Suriye’nin yaşadıklarının her an bir batı ülkesinin de başına gelebileceğini göstermektir.

Bu makalede Peygamberin Şarkısı ile birlikte incelediğimiz kitapların dışında kitaplığımda yer alan farklı kitaplarında bulunduğu bir liste bırakıyorum. Konuyla ilgilenen okurlar için yazıda söz edilmeyen eserlerle de karşılaştırmalı olarak okumalar yapmak, çok daha derinlikli bir inceleme ortaya çıkaracaktır.

KAYNAKÇA:

1-Peygamberin Şarkısı;Paul Lynch, Türkçeleştiren Mert Doğruer,Deli Dolu Yayınları 2024

2-Damızlık Kızın Öyküsü, Margaret Atwood, Türkçeleştiren: Sevinç Altınçekiç ve Özcan

Kabakçıoğlu, Doğan Kitap 2021

3-1984, George Orwell, Türkçeleştiren: Armağan İlkin, Kelebek Yayınları 1983

4-Beni Asla Bırakma, Kazuo Ishiguro, Türkçeleştiren: Mine Haydaroğlu,YKY,2021

5-Körlük, Jose Saramago, Türkçeleştiren: Işık Ergüden, Kırmızı Kedi Yayınları,2017

6-Çocuk Geliyor, Han Kang, Türkçesi, Göksel Türközü, April Yayınları,2023

7-Ulysses, James Joyce Türkçeleştiren, Fuat Sevimay, Kafka Yayınları,2019

8-Sütçü, Anna Burns, Türkçeleştiren Duygu Akın, İthaki Modern,2020

9- Koloni, Audrey Magee, Türkçeleştiren Niran Elçi, Deli Dolu Yayınları,2922

10-Biz, Yevgeni Zamyatin, Türkçesi, Algan Sezgintüredi, Versus Kitap,2016

11- Karanlığın Yüreği, Joan Conrad, Türkçeleştiren Sinan Fişek, Dost Kitabevi Yayınları,1982

12- Parçalanma; Chinua Achebe, Türkçeleştiren Nazan Arıbaş Erbil, İthaki,2011

13-Cesur Yeni Dünya, Türkçeleştiren, Ümit Tosun, İthaki Yayınları,2013

İlkiz KUCUR

1-Özgeçmişinizi ve şiirle ilk tanışmanızı anlatır mısınız?

İlk şiirimi ilkokulun üçüncü sınıfında yazdığımı, birkaç kere belirtmiştim.1933 filan olmalı. Şiirin adı ’İlkbahar’dı, sadece’ çiçekler’ ve ‘kelebekler’ kafiyelerini hatırlıyorum. Bir yıl sonra, tarihte okuduğumuz için olacak, Attila diye bir şiir daha yazmıştım, o zaman İzmir’de Karşıyaka’da oturuyoruz, yalıdaki evde, babama okudum, beğenmedi. İyi ama bu anlattıklarım şiire başlamak sayılabilir mi?

2-Şiir kitaplarınızı belirli bir dönemin ürünü olarak görebilir miyiz?(Şiir içeriği, tekniği, dokusu olarak)Bu görüşe katılıyorsanız, bu dönemleri ve tipik özelliklerini açabilir misiniz?

Üç dönemde ele alınabilir: a-‘Duvar’ dönemi, b-‘Sisler Bulvarı’ ‘Yağmur Kaçağı’ ‘Ben Sana Mecburum ve ‘Bela Çiçeği’ dönemi ve sonrakiler. Birinci dönemde, halk şiiri havası egemendir, ikinci dönemde şehir şiiri ağırlığını koyar, üçüncü dönemde klasik Türk şiirinden yeni sentez denemeleri geliştirilir.

3-Şiirlerinizin konuları, şiirinizin biçemini etkiliyor mu? Bu etkileşim ne türde oluyor?

Elbette. İçeriğin biçimi belirlediği bilinen bir şey. Bunu daha dar çerçevede ele alırsak, konunun da biçemi belirleyeceği meydana çıkar.’Teleks’ gibi bir şiirin konusu,’teleks’ türünden bir biçim oluşturmuştur. Bu şiiri nasıl ’incesaz’ şiirleri gibi yazamaz idiysem, bunun tersi de doğrudur.

4-Ozan yaşamınız boyunca etkilendiğiniz ozanlar oldu mu? Bu etkileşimi nasıl özümsediniz?

Çıraklık yıllarımda, halk şiirinden Dadaloğlu, Dertli, Bayburtlu Zihni beni özellikle etkilerdi, önemli bir Nazım Hikmet dönemi geçirdim, klasik Türk şiirinden iki ozanın şiirime güç kattığını sanırım. Baki ve Nedim.

5-Devrimci romantizm konusunda görüşleriniz?

Devrimci romantizm, Stalinci dönemde, Jdanov’un geliştirdiği şemacı bir sanat anlayışının iki ayağından biriydi, özellikle Gorki ’in sosyalist gerçekçi şemaya uymayan eserlerini korumak için icat edilmişti.

6- Sizce sanat taraflı mıdır? Yoksa taraflı olması sanat’ın yüceliğine ters düşer mi?

Elbette taraflıdır. Sanatçı gibi, sanatın da toplumsal/sınıfsal konum ve gelişmeyle önemli ilişkileri vardır. Akıllı sanatçı bunun bilincine varır, durumu özümser, eserine estetik bir çerçeve içinde yansıtır. Akılsızı, ya slogana düşer ya da biçimciliğe.

7-Günümüz koşullarında-genelde Dünya, özelde Türkiye- sanatın ve sanatçının işlevi nedir? Bu soruyu ayrıca şiirin ve ozanın işlevine indirgersek sizce ne yapılmalı?

Sanatçının işlevi, doğa, toplum, insan ilişkilerini, ayrıca insanın kendi kendisiyle ilişkilerini, diyalektik bir yöntemle işleyerek gerçekleşir. Dünya’da da Türkiye’de de durum budur.

8-Sizce sanat ve toplumbilim arasında bir ilişki kurabilir miyiz?

Kuşkusuz. Sanatın toplumbilimle ilişkisi, sanatçının içinde yaşadığı toplumsal ortamı doğru değerlendirmesinde önemli ve yararlıdır. Toplumbilim bilmeyen sanatçı, yanlış değerlendirmelerden yola çıkar, en çok da toplumsal/sınıfsal ilişkilerin işlenişinde yanılır. Toplumbilimin yanına ekonomiyi de koymak gereklidir.

9-Toplumcu şiir adına slogan şiir anlayışı, bugünkü şiirimizi nasıl etkilemiştir?

Çok kötü. Slogan şiiri de, gerçekte, bir biçim şiiridir. Ozan belirli kalıpları tekrarlamakla yetinir. Estetik bir yaratıcılık içinde görünmez. Bu da hem şiirde kişiliği siler, hem şiirin etkisini azaltır.

10-Türk şiirinin bugünkü gelişimini nasıl açıklarız?

Türk şiiri,40 yıllarında CHP diktasının yönlendirmesiyle Garip üçlüsünün,50 yıllarında soğuk savaş ve Menderes diktasıyla İkinci Yeni sirkinin eline düşmüştü.60 yılları uzun süredir baskı altında tutulan toplumsal ve toplumcu şiirin değerlendirildiği yıllar oldu ama genç toplumcu ozanların, özgün bileşimler yapabildiklerini söyleyebilmek son derece güç. Ancak yetmiş yıllarının sonlarına doğru, bazı toplumcu ozanların durumu kavradıkları görülüyor. Bu da bir ümit.

11-20.yy başından buyana tarih sahnesinde pekçok’izm’ler görüldü. Bunlar başlangıçta büyük gürültüler koparırken bir de bakıyorsunuz-tam da kendilerine sağlam bir köşe tutmak sevdasındayken-kısa sürede eskiyor ve yerini kendinden sonra gelen daha yeni, daha “modern’‘  “ve işte sanatın bu en gerçek doruğuna” terk ederek sahneden çekiliyor. Bunu sanatın tüm kollarında görüyoruz. Sizce bu çeşitliliğin nedeni nedir?

‘İzm ‘ çeşitliliği özellikle batı’da görülmüştür.İki nedendendir:1-19.yy dan  itibaren burjuvazinin şiirde(genellikle edebiyatta)içeriği tutuculuğa dönüşmüştür.Bu edebiyata ilgiyi azaltır,oysa güçlü bir yayım sanayi de gelişmiştir.Bu sanayiyi ayakta tutabilmek için ’izm’ li yeniliklerden hayır umar.2- Bilimdeki gelişmelerin edebiyata(sanata)uygulanması’izm’lerin çoğalmasına neden olmuştur:Freud ve psikanaliz’in gerçeküstücülüğü doğurması gibi.

12-‘DUVAR’ da, kitaba ”başlangıçta daima şairler vardı” diye giriyorsunuz ve şöyle sürdürüyorsunuz;”Bir şairler kuşağı nice eziyet, yokluk ve çarpıntıyı göze alarak, demokrasi mücadelesinde sonraki siyasi kütle mücadelesine öncelik etmeğe uğraşmışlardır”. Bu görüşle ozanlardan fazlaca şey beklemiyor musunuz? Bir sınıfın görevini ozanlara yüklemek olmuyor mu?

Ülkemizde, özellikle siyasal baskı dönemlerinde, özgürlük savaşımını yürütmek hep ozanlara düşmüştür. Duvar’ın önsözünde onu belirtmek istedim. Aslı aranırsa,40 yıllarında, özgürlük savaşımını sürdürecek ya da üstlenecek bilinçli bir işçi sınıfı ortada görülmüyordu. İşçi sınıfından geçtim, burjuvazi bile, bürokratik diktanın kanatları altında semirmeye çalışıyor, onunla açıktan iktidar mücadelesine giremiyordu. Ozanların savaşımı, Namık Kemal/Tevfik Fikret/Nazım Hikmet çizgisini sürdürmekten, daha ziyade entelektüel düzeyde bir özgürlük savaşımı vermekten ibaretti. Bunu çok pahalı ödediler.

13-Divan edebiyatının ve Türk müziğinin etkilerini, şiirlerinizde kolayca görebiliyoruz. Bildiğim kadarıyla geçmiş sanatın mirasından yararlanmanızda Paris’in büyük etkisi söz konusu. Bu konudaki görüşleriniz?

Paris’te Fansızların ve öteki batılı ülkelerin, geçmiş sanat ve müziklerini ne kadar iyi kolladıklarını saptadım. En ilerici, en çarpıcı geçinenleri bile, geçmiş büyüklerine toz kondurmuyor, yaptığı yeni bileşimlerde onlardan yararlanmaya çalışıyordu. Bizdeki geçmişe sövgü eğiliminin komprador kültürünün, ülkeyi alaturka ve alafranga diye ikiye ayırmasından doğduğunu düşündüm. Gerçekten de klasik Türk şiiri ve müziğiyle ilgilenmemde, Mustafa Kemal liderliğindeki demokratik Türk devrimiyle ilgilenmem de, Fransa’da iken başlamıştır.

14-Yağmur Kaçağı’nda, yaşamınızın belli bir döneminden sonra Jdanov’dan kapma ’inek toplumculuğunu ’ bıraktığınızı yazıyorsunuz. Bu görüşü biraz daha açabilir misiniz?

Jdanov’un görüşlerinin, ona ait olduğunu bile bilmezdik biz, sanırdık ki toplumculukta sanatın kuralları vardır, bu kurallar böyle konmuştur, değişmez. Olayı Paris’e gidince asıl yerine koyabildim. Jdanov’un çok ünlü birkaç yazısını inceledim, Rusya’daki sanatçılara uyguladığı yöntemleri öğrendim, tek kelimeyle sosyalistlik adına sanatçıların nasıl gem, dizgin ve üzengiyle yönetildiklerini gördüm, oysa toplumculukta, hele diyalektik yöntemin kendisinde bu türden dogmatizmlere yer yoktu, bu fikre vardıktan sonra, toplumsal gerçekçiliği kendi yorumuma göre uygulamaya başladım.

15-Tutuklunun Günlüğü’ndeki şiirlerin bir bölümü divan şiiri geleneğini gösteriyor. Kitabın birinci bölümü ise ‘teleks’ şimdiye dek şiirimizde görülmeyen bir biçim. Neden böyle bir yöntem izlediğinizi açabilir misiniz?

Yukarıda açıklamaya çalışmıştım. Teleks çağdaş toplumsal içeriği çağdaş bir biçimde vermeye çalışan bir şiir. Divan şiirinden yararlandığım şiirlerde, bu şiirin daha çok sesini ve havasını işe koşuyorum, şiirlerin içeriği yine çağdaş sorunlardır, hatta biçimleri de çağdaş içeriğe uygun olarak klasik biçimlerden farklıdırlar. Gazel gazele, rübai rubaiye benzemez, mısrada aruz ritmi ve sesi var fakat aruz vezni yoktur.

16-Zaman zaman romanlarınızdaki kahramanlar şiirlerinizde karşımıza çıkıyorlar. Örneğin, Yasak Sevişmek’ te Çalar Saat Bu ilişkiyi nasıl kuruyorsunuz?

Sanatçının dünyası bir bütündür, oradaki kişilerin bazen şiirlerde bazen romanlarda ortaya çıkmasında yadırganacak bir şey yok. Birbirini tamamlıyor.

17-Talat Sait Halman, Milliyet Sanat Dergisi’ndeki bir yazısında, ”okuru fazla düşünmek şairi bir takım ödünlere, basitleştirmelere, moda merakına sürükleyebilir. Gerçek şairin görevi, kendi iç dünyasındaki dürüst heyecanlarını dilin en sağlam kanıtlarıyla yaratmaktır.” diyor. Sizce gerçekten ozan sırf kendi için mi yazmalı?

Ozanın kendisi için yazması diye bir şey olamaz, söylemek, yazmak vs. işin içine girince, o iş başkalarına ulaştırılmak için yapılıyor demektir. Aslında sanatçı toplumsal bir antenden başka nedir ki, ayrı ayrı doğadan toplumdan insandan aldığı mesajları kendi kişiliğinde yoğurarak yeniden aynı yörelere dağıtır. İletişimin gerçekleşebilmesi, sanatçının çağdaşlarıyla özdeşleşebilme yeteneğine bağlıdır.

Yardımlarınız için çok teşekkür ederim.