Yazılarım

Okuduğumuz her kitap bizi biraz daha rahatsız eder. Bilmediklerimizin çokluğundan mı yoksa başkalarının hayatını kendi hayatımızın içine almanın tedirginliği mi bilinmez; ama başlı başına bir yalnızlık, aynı oranda da çoğalmadır okumak. Her kahramanın ya da anti kahramanın ilk sayfadan başlayan hayatını bize aktaran yazarı tanımak, bu kahramanları bir araya getirdiği dönemi, o dönemden yazarın nasıl etkilendiğini ya da etkilenmediğini meraklı gözlerimizle görme isteği değil midir okumak?

Okunan her kitabın paylaşılacağı ortamlarda zamanın eskitemediği kahramanlar yeniden hayat bulur. Caddelerini hiç bilmediğimiz kentler bizimdir. Bir gün eski bir paltonun ardından gideriz... Başka bir gün yakıcı sıcağın sararttığı Anadolu topraklarında pamuk tarlalarında öğle yemeğini yiyen mevsimlik işçilerin sofrasından kalkar, akşam vereceği parti için eve çiçek almaya giden bir İngiliz kadını ile birlikte Big Ben'in vuran çanı ile irkiliriz. Hayat devam ediyordur. "Ben buradayım ey okur" diye seslenen yazarın elini tutarız ki Yenişehir'de devrilen bir ağacın altında heba olmasın.

Okumak, yazarın yazdığını yeniden yaratmaktır aslında... Çok farklı entelektüel birikimlere sahip kişilerin elinde onun yazdıkları yeniden yorumlanmaktadır. Bu yüzden her kitap okurun elinde yeniden üretilir.

Böylesi emek isteyen bir sürecin ülkemizde çok sevildiğini söylemek ne yazık ki olası değil. Kitap okuma alışkanlığı hiç olmadığı halde boş vakitlerde yapılan bir hobi olarak yanıtlanır. Boş vakit. Ne çok harcanan bir kavramdır. Okumak bir disiplin işidir. Okunacak kitabın seçimi bile kişinin kendi tercihleri arasında yaptığı bir seçimdir. Ya okunması zorunlu bir kitap ya da sevilen bir yazarın yeni yazdıkları ile ilgili merak ya da henüz okumamış olmanın verdiği eziklik... Belki de hakkında yazılanların uyandırdığı merakla edinilen seçim sonucu raflardan seçilip alınan sayfalar... Tabii buna kumsalda başkalarının elinde görüp modaya uyma isteğini de eklemeliyiz.

Bunlar dışında okumanın keyfini paylaşmak isteyenlerin oluşturduğu gruplan da eklemek istiyorum. Birlikte seçtikleri kitapları bireysel olarak okuyup ders çalışır gibi hazırlanıp bir araya geldiklerinde yaptıkları kişisel çalışmaları arkadaşları ile paylaşanlar... Sandığımızdan daha fazla sayıda olan bu gruplar kimi zaman toplantılarına okudukları kitabın yazarı, çevirmeni ya da bu konuda çalışma yapmış uzmanları da davet etmekte, böylece toplantılarını daha verimli hâle getirmektedir.

işte bu grupların yaptıkları toplantılarda neler konuştuklarını, kitapların hangi bilinmez labirentlerine yolculuk yaptıklarını Roman Kahramanlan'nın sayfalarında paylaşmalarını istiyoruz. Okuma serüvenine, okuduklarımızı diğer okurlarla paylaşmayı da ekleyelim istiyoruz. Çünkü okuma gruplarına çok büyük bir teşekkür borcumuz var. Öyle ya, bu gruplar da olmasaydı ülkemizdeki kitap okuma oranı çok daha aşağılarda olurdu. Biz bu grupları tanıtırken onların yeni üyeler kazanmasına ve daha da zenginleşmelerine ya da yeni grupların kurulmasına katkıda bulunabilirsek ne mutlu.

Sevgili okuma grupları, okuduğunuz kitapları ve yaptığınız toplantıları bizimle paylaşır mısınız?

Gelelim bu sayıdaki okuma gruplarımıza: “Ekin Yazın Dostlan” nın İstanbul, Ankara ve Marmaris grupları sayfalarımızın ilk konukları.

Okuma notlarını bizlerle paylaştıkları için, “Ekin Yazın Dostlan” nın tüm üyelerine teşekkür ediyoruz.

Ekin Yazın Dostları, etkin, bilinçli okurlar ve tiyatro izleyicileri oluşturmak, toplumsal ekine katkıda bulunmak amacıyla 2006 yılında kurulmuştur.

Ekin Yazın Dostları Kitap Okurları, her ay belirledikleri bir kitabı okuyarak tartışırlar. Bu tartışmalara yazarlar, çevirmenler konuk olarak katılır. “Ekin Yazın Dostları” nın İstanbul, Ankara, İzmir, Antalya, Karadeniz Ereğli ve Marmaris'te okur öbekleri bulunmaktadır.

“Ekin Yazın Dostları”nın İstanbul'daki ikinci etkinlik alanı tiyatrodur. Ekin Yazın Dostları Tiyatro Seçici Kurulu, 2013'ten bu yana, izlenen oyunları değerlendirerek yılın en iyi tiyatro sanatçılarını ve oyunlarını belirleyerek tiyatro ödülleri vermektedir.

“Ekin Yazın Dostları”nın üçüncü etkinlik alanı felsefedir. İstanbul öbekleri ayda bir kez toplanarak, belirlenen felsefe kavramlarını ve felsefe metinlerini tartışmaktadır.

Ekin Yazın Dostları, 2008'den bu yana İstanbul Tüyap Kitap Fuarı'na stant açarak ve söyleşi düzenleyerek katılmaktadır. İzmir öbekleri de 2014'den başlayarak İzmir Tüyap Kitap Fuarında yer almaktadır.

Ekin Yazın Dostları, 2013 yazında "Lizbon'a Gece Treni" kitabının izinde Paris'ten Lizbon'a gitmiş, orada Portekizli okurlarla Jose Saramago'nun "Körlük" ve "Görmek" kitaplarını tartışmıştır. Grup, 2014 yazında ise Dublin'de James Joyce'un "Ulysses" romanındaki olayların geçtiği günün 110. yıldönümü etkinliklerinin yer aldığı Bloomsday 2014'e katılmıştır. Grup yine 2014 yazında Alper Akçam'ın "Masalsı" romanında adı geçen bölgeyi gezmek üzere Kars ve Ardahan’a gitmiştir.

Internet Sitesi:

http://www.ekinyazindostlari.com

İletişim: eydostkitap@gmail.com

Aralık ayı toplantısında, Muazzez ilmiye Çığ’ın Gılgamış (Tarihte İlk Kral Kahraman) adlı kitabı konuşuldu. Sümerolog Muazzez ilmiye Çığ, bundan 4000 yıl kadar önce kil tabletlere yazılmış ilk destan olarak bilinen Gılgamış Destanı’nı düzyazı olarak kaleme almıştır.

Toplantıda Dile Getirilen Görüşler

1)       Yapıt, Sümerler ‘de toplumsal yaşam hakkında ayrıntılı bilgileri içerir:

• Mezopotamya'da bulunan Uruk şehri, tufandan sonra ilk var olan şehirlerden birisidir.
• En büyük hayvan yetiştirme ve toplama merkezi Uruk'ta bulunur. Hayvanların yünlerinden kumaş dokunur. Terbiye edilmiş derilerden elbiseler dikilir.
• Şehrin bilginleri, ilk yazıyı başlatır ve bilgileri kil üzerine çiviyle yazdırarak ölümsüzleştirir.
• ilk araba tekerleği Uruk'ta yapılır, ilk saban yapılarak hayvana koşulur.
• Uruk'ta her erkek askerdir.
• Uruk'ta taş olmadığı için kerpiç ve tuğla işçiliği gelişmiştir, tapınaklara duvar süsleri, resimler ve mozaikler işlenir.
• Yüksek binalardan tanrılara süt, şarap, bira ve yağ küpleri sunularak yakarırken uzayla ilgili ilk bilgiler elde edilir.

2)       Hümanist (insancıl) düşüncenin kökleri de bu ilk yazılı yapıtta yer almaktadır.

Gılgamış, değerlerin arkasında doğaüstü güçlerin yattığı düşüncesini yererek, inşa ettirdiği duvar konusunda şöyle der: "Duvarı görenler, onun bugün yapıldığına inanmayacaklar. Temelinin yedi bilge tarafından konulduğunu düşüneceklerdir. Hâlbuki onu ben yaptım. Ben Kral Gılgamış.”(s. 13)

Gılgamış, insanı sürekli genç tutacak bir ot bulur, onu yemez dostlarıyla paylaşmak ister: "Gençliğe kavuşacak, eski gücünü bulacak, artık çabuk ölmeyecekti. Fakat birdenbire yüzündeki sevinç sönüverdi. 'Evet' diyordu kendi kendine, 'ben gençleşeceğim, ama etrafımda olanlar, arkadaşlarım yaşlı kalacak. O zaman ben gençleşmişim ne önemi var! Bu otu beraberimde olanlarla paylaşırsam, onlar da benimle birlikte gençleşir. Böylece hep beraber yaşarız' diyerek, otu sarıp sarmalayıp koltuğunun altına aldı." (s.75)

Destanın Bilgin Adah'nın çevirisindeki şu bölümü ise yine insana övgü açısından eşsiz güzelliktedir:

"Ölümsüzlüğe ulaşamadım,

bulduğum gençlik otunu da bir yılana kaptırdım.

Ama bilge Utnapiştim'den, çok değerli bir şeyi öğrendim: Ölümsüz bir kölesi olmaktansa tanrıların, onuruyla yaşayan bir ölümlü olmak daha güzel, daha anlamlı."

3)       Gılgamış, şehrin kralı olmasına karşın, kararlarını verirken halkına danışmaktadır. Çevre kentlerden gelen saldırılar artınca onlarla savaşma konusunu önce "yaşlılara" sonra da "gençlere" danışır:

"Yine de Gılgamış ona karşı hemen askerlerini toplayıp savaşa çıkmamış, önce halkının buna ne diyeceğini öğrenip, ona göre davranmayı doğru bulmuştu. Bunun için şehrin yaşlılar meclisini toplamış, onlara: 'Kış Kralı Agga şehrimizi yönetimine almak istiyor. Ne dersiniz, savaşıp özgürlüğümüzü vermeyelim mi, yoksa boyun eğip onun yönetimine girelim mi' diye sordu. Gılgamış, onların verdiği cevaba şaşıp kalmıştı: 'Aman' demişlerdi, 'savaş edip öleceğimize, onun yönetimine giriverelim!' Gılgamış, hiç beklemediği bu yanıta, 'Ne garip' diyordu, 'yaşlılar ölümleri yaklaşınca daha çok ölümden korkar oluyorlarmış’. Gılgamış, aynı soruyu gençler meclisine yöneltmişti. Onlar hiç düşünmeden, 'Ölsek bile savaşalım. Özgürlüğümüzü kimseye kaptırmayalım' demişlerdi." (s.15)

Buradan da anlıyoruz ki Uruk'ta Yaşlı ve Genç Meclisleri var. işte demokrasinin kökleri burada yatıyor.

4)       İnsanoğlu geçirdiği evrimle iki ayağının üzerinde durmaya başladığı binlerce yıldan bugüne, yaşamın anlamı ve ölümsüzlük arayışı içindedir. Kendisi ölümsüz olamayınca ölümsüz tanrılar yaratır ve kendi yarattığı tanrılardan ölümsüzlüğü diler. Tam olamasa da yarı tanrı olmayı ya da uzun yaşamayı arzular. Çok tanrılı inanışın var olduğu dönemlerde yaşayan üçte ikisi tanrı, üçte biri insan Uruk Kralı Gılgamış'ın öyküsü; dili, seçkin konusu ve evrenselliğiyle, zaman ve mekân içinde insanı ve insani değerler arasındaki benzerlikleri doğrular. Arkadaşlık ve sevginin, gurur ve onurun, macera ve başarının yanı sıra, ölümden korkunun ve ölümsüzlük isteğinin önemini ortaya koyar. Bu nedenle, tarihteki ilk insan kahraman Gılgamış'ın, tutkuları, sevinçleri, acıları, umutları ve hayal kırıklıklarıyla dolu yaşam öyküsü, içerdiği dostluk, bilgelik, aydınlanma, özgürlük dersleri ve bilgeliği ile binlerce yıl önce yaşayan insanlara olduğu kadar bize de seslenmektedir.

 

 

5)       Uruk'ta tanrılarla insanlar kendilerine biçilen işleri yapmaktadırlar. Ancak tanrılar da yanlış yapabilmekte ve tanrılarla insanlar karşı karşıya gelebilmektedirler. Gılgamış tanrılara insanları öldürdüğü için kızar ve kendini de sorgulayarak hayvanları öldür- memeye karar verir:

"Bazen yaban ağaçlarından kopardığı meyveleri, bazen avladığı hayvanları yiyordu. Fakat, yerine bir an önce varmak için yiyeceklerle vakit geçirmek istemiyor, genellikle aç geziyordu. Hayvanları da avlamak istemiyordu. 'Kendim ölmek istemezken, neden bunları öldürüyorum?!' diye kızıyordu kendine. Bir taraftan Tanrı ve Tanrıçalara çatıyordu. 'Mademki, onlar bizi yarattılar, neden öldürüyorlar? Neden insanlara acı çektiriyorlar? Bir insanı başkasını öldürünce cezalandırıyorlar; Tanrılar ise istediklerini öldürüyor, istedikleri zaman şehirleri yakıp yıktırıyorlar. Rüzgârlar, fırtınalar, yağmurlar ve taşkınlar veriyor, tufan ile yarattıklarını yok ediyorlar. Bu yaptıklarından dolayı onları cezalandıran da yok?!" (s.56)

6)       Kral Gılgamış, halkı için çok çalışmaktadır ama kibirli ve bencil tavırlarıyla tanrıları kızdırır. Tanrılar, ona alçak gönüllülüğü öğretmesi için Enkidu'yu yaratırlar. Çok yalnızdır ve onun dilinden anlayan birinin gelmesi, kralın davranışlarını değiştirecektir. Enkidu ile Gılgamış karşılaşırlar ve kavga ederler, ama birbirlerini yenemeyeceklerini anlayınca dost olurlar.

7)       Gılgamış Destanı'nda iki yolculuk dikkat çeker. Birincisi, Gılgamış'ın dostu Enkidu ile çıktığı yolculuktur. Amaçları canavar Humbaba'yı öldürerek halkın ormandan gerekli keresteyi alıp yeni eşyalar yapmasını sağlamak ve ülkeyi kurtarmaktır. Bu yolculukta dostluk ve dayanışma ön plandadır. Gılgamış kendini kurtarmak için dostunu feda etmek istemez. Birlikten güç doğduğunu söyleyerek onu yüreklendirir ve birlikte yola çıkarlar. Uruk ülkesine başarıyla dönerler ve kahraman olurlar, ikinci yolculuk ise, Gılgamış'ın, en yakın dostunu kaybettikten sonra çıktığı ölümsüzlüğü arayış yolculuğudur. Yaşamın anlamını sorgular ve tanrıların yaşamı sona erdirmesine isyan ederek düzene başkaldırın Gılgamış, sonunda öleceğini ve bunun kaderi olduğunu anlamıştır. Yaşamı sona ermeden önce ülkesine ve insanlarına yararlı bir iş yapmak istemektedir. Kazandığı ün ve onur, o öldükten sonra da adını yaşatacaktır.

8)       Büyük tufandan kurtularak göksel tanrılar arasında yer alan bilge Utanapiştim'i bulmaya ve ölümsüz yaşamın sırrını öğrenmeye karar verir. Aldığı bilgilerle denizin dibindeki ölümsüzlük otunu bulur, insancıl bir yaklaşımla onu ülkesindeki sevdikleriyle paylaşmayı düşünür ama ona destek olan bir dostu olmadığı için yolda bir yılana kaptırır. Tüm umutlarını kaybetmiştir ama sonsuz yaşamı bulan bilge Utanapiştim'den çok önemli bir şey öğrenmiştir. Tanrıların ölümsüz bir kölesi olmaktansa, onuruyla yaşayan bir ölümlü olmak çok daha anlamlıdır. Özgürlük, köle olmaktan daha güzeldir. Tanrılar Gılgamış ve Enkidu'nun canını alsalar bile onurlu adları sonsuz ı kadar yaşayacaktır. İnsana yakışan ölümden korkmadan korkusuzca yamamaktır Aydınlığın peşinden koşanlar bir gün mutlaka ışığı yakalayacaktır. Dönüşünde coşkuyla karşılanır ve halkını aydınlatmak için tüm bildiklerini ve başından geçenleri tabletlere yazdırır. Kahraman Gılgamış dilden dile, dilden yazıya geçerek zamanımıza ulaşır.

9)       Yaşamı sorgulayarak yaşamanın önemini ve ancak yaşamda kalıcı bir iz bırakarak ölümsüz olabileceğimizi bize anlatan bilge Kral Gılgamış'ın hikâyesi iki önemli konunun altını çizer:

• insanlara yaşam yolculuğunda eşlik edecek bir dost gereklidir.
• Hiç bir yolculuk tek başına başarılı olamaz ve amacına ulaşamaz. Ancak bu dostların da kıy-metini bilmek ve onlara değer vermek gerekir.

İnsan var olduğu sürece sahip olduğu değerler değişmez. Tüm insanı duyular, arkadaşlık, sevgi, nefret, ihtiras ve isyan yaşanarak hayat sonuçlanmalıdır.

10) Kentlini arayan insan önce içine yönelmeli ve iç sesine kulak vermelidir, aklını özgürleştiren insan, yolunu aydınlatacaktır. Bilgelik ancak akıl yoluyla kendine inanarak, acılara ve zorluklara karşı birlikte mücadele edilerek elde edilebilir.

11) Bugünün penceresinden tarihin derinliklerine baktığımızda, her çağda insanın aynı olduğunu görüyoruz, insanın en büyük korkusu ölüme karşı durmak, ancak toplum için kalıcı ve yararlı bir şeyler yaparak mümkün olacaktır. Geçici yaşam süremiz sonunda bırakacağımız onurlu bir isim ve yapıtlar bizi sonsuza kadar yaşatacaktır.

Kitabın arka kapağından

Sümerolog Muazzez İlmiye Çığ'ın kaleme aldığı bu kitap, Sümerlilerin bundan binlerce yıl önce yaşamış olan kahraman kralı Gılgamış'ın serüvenlerini kapsayan bir öyküdür. Bu öyküde yer alan konular, Gılgamış'ın yaşadığı çağdan itibaren yüz yıllar boyunca ağızdan ağza geçtikten sonra çiviyazısıyla destan halinde tabletlere yazılmıştır.

Babil’iler, Sümerce yazılmış tek tek konuları, Akad dilinde bir bütün destan haline getirmişler.

Çığ, Sümerce yazılıp destana alınmamış öyküleri, XII. Tablette ya, ilanları ve bulunmayan, fakat Akadca şiir halinde yazılmış Gılgamış'ın doğumunu anlatan öyküyü de kitabına ekledi. Böylece Gılgamış'a ait yazılan bütün konuları bir araya toplamış oldu.

Tutkuları sevinçleri, acılan, umutları ve hayal kırıklıklarıyla bugüne bağlanan tarihîn ilk kahraman kralını, Sümerolog Çığ'ın akıcı anlatımıyla tanıyacaksınız.

29 Kasım 2014 tarihinde konuğumuz Prof. Dr. Ayşegül Yüksel’di. Sayın Yüksel, toplantıya katılanlara aynı zamanda tiyatro eleştirmeni kimliği ile birlikte Shakespeare ve Macbeth’i anlattı.

Birçoğumuz için Shakespeare adını duyduğumuz tiyatro eserleri ya da izleme fırsatı bulduğumuz oyunların yazarı daha az kişi ise aynı zamanda sonelerin yazarı bir şairdir. Onun yaşadığı dönem, yetiştiği koşullar, nasıl yazdığı, eserlerinin aşıtlarının bulunup bulunmadığı bilinmezdi.

Birçok kaynağı okuyarak toplantıya katılan kitapseverler. Sayın Yüksel’in anlatacaklarını büyük bir heyecanla dinlemeye hazırdı. Bu heyecan yaklaşık üç saat süren toplantı sonuna kadar hiç eksilmeden sürdü. Sonuç olarak en kısa zamanda Prof. Dr. Ayşegül Yüksel’le tekrar bir araya gelip bu kez de Kral Lear’ı konuşma talebimizi ilettik.

Prof. Dr. Yüksel, Shakespeare’in doğumundan başlayarak onun yaşamına dair önemli notları paylaşırken bunların eserlerinde nasıl yer aldığına dair ipuçlarını aktardı. Farklı Shakespeareler olmadığını Shakespeare ’in gerçek bir kişilik olduğunu, bunun yazılı belgeler ve son yapılan araştırmalarla kanıtlandığını söylerken onun eserlerindeki erkek ve kadın kahramanların kimlikleri üzerine yorumları ile toplantımıza renk kattı. Özellikle Lady Macbeth ‘in kendisi adına bir şey talep etmeyen kadın figürü üzerinde durdu. Kocasının yükselmesi ve onun isteklerinin gerçekleşmesi için çabalarken hem kendisi hem de kocasının felaketine sebep olan kadın tiplemesinin üzerinde durdu.

Shakespeare’in yaşadığı dönemde yazdıklarının çağlar boyu dünyanın her yerinde oynanıp farklı toplumlarda kabul görmesinin onun dehasından kaynaklandığını vurguladı. Bize katkılarından dolayı Sayın Prof. Dr. Ayşegül Yüksel’e teşekkür borcumuzu unutmadan toplantıya katılan ve okuduklarını paylaşarak bir cumartesi gününü keyifli hale getiren arkadaşlarımıza da ayrıca teşekkür ediyoruz.

Olmak ya da olmamak... Bu, bence Shakespeare'in gerçekte kim olduğu ile ilgili sorulara verilecek bir cevap niteliği taşıyor. Shakespeare söylendiği gibi o kişi ya da bu kişi bile olsa bir önemi yok, bir şair olarak eserlerini yazmış ve bu dünyaya büyük bir ses olarak bırakmıştır.

Yazdığı her eser bize bugünün koşullarında bile yabancı gelmemektedir, onu evrensel kılan yanı da budur. Oyunlarının içine yerleştirdiği bazı bilgiler, onun kendi kişisel tecrübeleri veya yaşadığı hayatın bir parçası olarak aktarılmıştır. O olayı gerçekte yaşamayan bir kişinin yazıya geçirmesi mümkün olmaz. İnsan ancak kendi deneyimlerini o kadar detaylı anlatabilir. Bu da şairin varlığının bir simgesidir. Shakespeare çocukluğundan itibaren gördüğü,

yaşadığı her şeyi biriktirerek yazı yeteneği ile birleştirmiş ve bu bilgileri kullanmıştır. Onunla ilgili kaynaklardaki bazı bilgilerin gerçekliğinden çok emin olamasak da yazdıklarının içindeki ipuçlarını takip ederek kırıntıları bulabiliriz.

Tiyatro dediğimizde akımıza ilk gelen, neden o, sorusunu sormalı. Dünya yüzünden pek çok şair, yazar, müzisyen geçmiştir şimdiye kadar ;ancak az sayıda insan iz bırakabilmiştir. Bu yaratıcılıkla ilgili olsa gerek. Shakespeare de bu konuda kendini ispatlamış ve çağlar geçse de eskimeyecek eserler ortaya çıkarmıştır. Kim olduğu ya da olmadığı bu noktada bence önemli değil, kaçırmamamız gereken nokta, onun W. Shakespeare adıyla ne yarattığıdır. Oyunları ne zaman oynanırsa oynansın, sahnelendiği ülkenin toplumuna kendinden bir kıssa aktarır.

Okuduğum ve seyrettiğim oyunlarında gözlemlediğim şey, size her duyguyu tattırıyor olmasıdır. Bir trajedi seyrediyorum zannettiğinizde, bir bakıyorsunuz içinde komedi var... Yarattığı belki binlerce karakter var ve her biri kendi içinde bir dünya, bugün yaşadığımız çağda bile bu kadar çok insan tipi ortaya koymak zorken o dönemin koşullarını düşündüğümüzde nasıl bir düş gücü olduğuna şaşmamak elde değil.

Bir insanın yaratıcılığı, ne okuduğu kitapların çokluğuna ne de gözlemlediği olaylara bağlıdır. Pek çok insan hemen her gün okuyup gözlem yapabildiği halde Shakespeare olamıyor. Yazar olmayı isteyen birçok insan tanıyorum, yazar olduğunu düşünenleri biliyorum, gerçekten iyi bir yazar olanları da oku-yorum. Ama ölümsüz olmayı başarabilenlerin sayısı ne kadar diye sormadan edemiyorum.

William Shakespeare, Straetford 'da, 26 Nisan 1564'te vaftiz edildi. (21-22-23 Nisanda doğduğu tahmin ediliyor) William, saygın bir burjuva ailesi olan Shakespearelerin yaşayan beş çocuğundan en büyüğüdür.

Shakespeare'in babası John, Straetford 'da, önce idare meclisi üyeliği sonra belediye başkanlığı ya da yardımcılığı, daha sonra da bir yıl sulh hâkimliği görevini yürüttü. Bu görevden sonra 1571-72 yıllarında hâkimlik ve belediye başkan yardımcılığı yaptı. Westminster'deki güçlü hükümdarın özel danışma meclisinin temsilcisiydi.

Ayrıca zanaatkâr, tüccar, mal sahibi bir çiftçiydi. Eldivencilik ve yumuşak deri işletmeciliği, yasal yollardan olmayan yün ticareti ve tefecilik yapıyordu. 1570 yılında, William okul çağına gelmek üzereyken babasının ekonomisi bozuldu, tefecilikten yüksek faiz aldığı için suçlandı ve cezalandırıldı.

William, yedi yaşından on beş yaşına kadar Gramer Okulu'nda; ilkokul ve üst okul olarak Latince ezberleyerek eğitim aldı. Gramer Okulu'nun amacı, bireyin zihnini Tanrının dünyasında insana yakışır hizmeti yapmaya hazırlamaktı. Klasik çağ düşünür ve yazarları insan zihnini arıttıkları -ya da erişebileceği en yüksek düzeye çıkardıkları- için, Tudor dönemi müfredatının esasını Latince ve Yunanca oluşturuyordu. Böylece, 1571 'de piskoposlar Britanya'daki tüm öğretmenlerden, "Latin ve Yunan dillerinin her yönüyle ve tüm incelikleriyle öğretilmesini sağlayacak" kitaplar kullanmalarını istediler. İngilizce henüz doğru yazım kurallarına bağlanmadığından, kulak ve hafıza yoluyla ezberleyerek öğreniliyordu.

Okuldan ayrıldıktan sonra, Londra'ya gidinceye kadar, babasının maddi sıkıntısı nedeniyle bir yıl köyde öğretmenlik yaptığı, iki yıl da kuzeyde kırsal bölgede, Hoghton'un yanında çalıştığı söylenmektedir. Kayıtlarda Shakeshafte diye birinin çalıştığı görülmektedir. Bu soyadı benzerliği mi yoksa o dönemde doğru yazım kuralları olmadığından böyle mi yazıldı, belli değildir.

William 'ın çocukluğu ve gençliği sırasında Straford'a gelen kumpanyalar arasında soyluların himayesi altında olanlar da bulunduğundan, kasaba halkı ülkenin en usta oyuncularını görebiliyordu. William da bunları seyrederek büyüdü. Çelebice dünya görüşünün altında yatan o derin din ve ahlak duygusunu edinmesinde, 1569'dan 1584'e kadar bölge rahipliği görevini yürüten ve Cambridge'de öğretim üyesi olan Henry Heicroft'ın etkisi büyüktür. Shakespeare'in zihnine biçim veren, 400 yıllık toplum yaşamı, iyi yönetilen bir kasaba, Elizabeth döneminde kuşakları birbirine bağlayan ve bölgesel idare meclisini etkileyen bir lonca olmuştur.

Onların eğitimleri, taklide dayalı sentez yapmalarına yetiyordu; oysa söz ustalığı içeren sistem, karmaşıklığıyla yapaylığı özendiriyor veya teknik beceri gerektiriyordu. William 'ın, Londra'da yazarken bile, söz ustalığına her yönüyle erişebilmesi için on yıl gerekmişti, ilk oyunlardaki üslup katılığına bakıldığında, dili kullanımının henüz yaşantı zenginliğiyle bağdaşacak ölçüde gelişmediği görülüyor. Tirat ve hitabetler için konu hazırlarken, pek çokları gibi, sunuş tarzına da önem vermeyi öğrendi, ancak çeşitli tezler, aykırı ve karşı tezler içeren konuşmaları rahatlıkla yazmaya başlaması, "Venedik Taciri" ya da belki, "Troilos ile Kressida" ve trajedi monologlarını kaleme aldığı dönemden önce görülmez.

Aralık 1583'te, 19 yaşındayken, hamile kalan Anne (26) ile evlendi ve altı ay sonra 26 Mayıs 1583'te kızları Susanna Shakespeare vaftiz edildi. Daha sonra 2 Şubat 1 585'de ikizleri oldu. Bu çocuklara dostları Hamnet ve Judith adını koydular. Oğlan çocuğuna Mamnet yerine Hamlet de denebiliyordu.

Shakespeare'in çocuklarının vaftizini izleyen yıllarla onun Londra'nın tiyatro dünyasında bir kişilik olarak ortaya çıkışından önceki yıllara kadar geçen süre, "kayıp yıllar" olarak adlandırılır. Bu sürede ne yaptığı belli değildir.

Oyun yazarı olarak tanınmazdan önce, aktör olarak belli bir ün kazandı. Aktörlüğü sırasında bir tiyatro topluluğunun ihtiyaçlarını yakından gördü, bu sayede oyun yazma tekniğini geliştirdi, ilk kez

1596'da oyuncu olarak, 1599'da hissedar olarak, kumpanyalarda adı geçer. 1 598'de şair, oyuncu ve oyun yazarı olarak ün yaptıktan sonra yayımlanan eserlerine adı yazılmıştır, bundan önce yayımlanan ya da oynanan eserlerinde adı yoktur.

Shakespeare Londra'da aykırı toplumsal sınıfları tanıdı, kozmopolit yapı, bakış açısının boyutlarını genişletti, imgesel becerisini güçlendirdi, hem de aşk, müstehcenlik ve trajik cinsellik konularını işlemedeki özel yeteneğine tiyatro malzemesi sağladı. Önce Londra'nın kenar mahallesinde oturan Shakespeare, 1589'da tanınmış şairlerden Watson ve Marlowe'un oturduğu Norton Folgate'e taşındı.

Londra'daki yaşamı ve tarihini analitik zekâsıyla irdeleyerek, ilk tarihsel oyunlarını yazdı. 1590'da "II. Richard'T yazdı. Bu oyun üzerinde titizlikle çalıştı; ayrıntılarda Holinshed'in Vakayinamesinden yararlanmakla kalmamış, öteki tarihsel oyunların hiçbirinde yapmadığı kadar fazla sayıda, değişik kaynaklar incelemişti. Ayrıca, oyunun dil dokusuna da öylesine büyük itina gösterdi ki, metinde alışılmadık bir sözsel bağdaşım ve düzen oluştu. Pek az oyun, "II. Richard" kadar kulağa hitap eder.

Shakespeare'in tiyatrosu epiktir. Erken dönem oyunlarından "Aşkın Emeği Boşa Gitti"de gramer okulu bilgiçliği ile bu dönemde yaptıkları geyik avına aynı sahnede eğlenceli bir havada değiniyor. Babasının zor günlerini "Lear" da anlatır. “Romeo ve Juliet" oyunundaki Capulet ve Montague ailelerinin benzerini, 19 yaşındayken mahkeme kayıtlarına da geçen bir olayla yaşamıştı.

Shakespeare, oyunlarını çok yönlü yoruma açık olacak şekilde tasarlıyordu; bütün oyunları, sınırsız tartışma götürecek konu ve sorunlar içerir. Ancak "II. Richard'da önceki tarihsel oyunlarını yazdığı döneme kıyasla kendi akıl ve zekâsına güveni artmış olarak vatanseverliği, son derece huzursuz edici bazı fikirlerle denge oluşturacak biçimde kullanır. "II. Richard"da, kutsanmış bir kraldan kurtulmanın ne kadar kolay olduğunu gösterir.

Shakespeare'in “VI. Henry" (1. Bölüm) 1592 yılında, 2000 kişilik Rose'da oynandı. (Bu oyundaki yergi orduyu hedef almaktadır)

1592-1594 yıllarına damgasını vuran veba salgınları, 1592 yazında doruk noktasına ulaştı. Londra'da hastalığın bulaşma riskinin artmasını önlemek için, 24 Ağustos'a denk gelen Bartholomew Fuan iptal edildi ve tiyatrolar kapatıldı. "Aşkın Emeği Boşa Gitti“de, Londra nüfusunun % 14'unün vebadan öldüğü büyük salgını anlatır.

Shakespeare tiyatroların kapan olduğu dönemde dikkatini daha yazınsal çalışmalara yöneltti. 1593 yılında "Venüs ile Adonis" ve 1594 yılında da "Lükres" adlı şiirleri yayımlandı. Bu eserler Shakespeare'in kendisini kibar sosyeteye şair olarak tanıtma ve Kabul ettirme yönünde yaptığı girişimlerdendi. Şair bu şiirlerini, 19 yaşındaki şair hamisi Southampton Kontuna ithaf etti. "Venüs ile Adonis” yaşamı boyunca sekiz defa yeniden basıldı. Cromwet dönemine kadar da toplam on dört baskı yaptı. "Lükres" toplam sekiz baskı yaptı.

1579 dan başlayarak, iç savaştan önce tiyatroların kapanışına kadar, aktörlerin toplum içindeki yeri ve değeri sıradan bir dilencininkinden farklı değildi. Ayrıca, risale ve vaazlar yoluyla aylak ve dinsiz olmakla suçlanır; dolandırıcı, tefeci, müsrif, hastalıklı, edepsiz ve cinsel yönden değişken olarak bilinirlerdi.

1590'ların sone yazma modasına Shakespeare de uydu ve kendi zevki için soneler yazdı. Bu dönemde öteki sone yazarın yapmayı başaramadığı bir cinsel gerçeklik tablosu sunduktan sonra, Soneler dizisini zührevi hastalık konulu iki sapkın ve alaycı sone ile bitirir. Uzun süre bunları yayınlamadı, annesinin ölümünden sonra, 154 şiirlik soneler dizisiyle, anlatı türü şiiri "Bir Sevdalının Yakınması" yayıncı Thomas Thorpeaoina, George Eld'in kusursuz baskısıyla, 1609 yılında alınan ruhsat kaydından hemen sonra çıktı.

18 Nisan 1593'te ruhsatı alınan "Venüs ile Adonis"i Richard Field satın aldı ve eylül ortalarında basımını yaptı. Bu eser çok sevildi, tanınmış şairler kendi şiirlerinde ona değindiler. Bunun sonucu olarak Shakespeare'in adı Londra edebiyat çevrelerinde daha iyi duyuldu. 1595 ve 1596 yıllarında tiyatroda benimsenmiş normların çoğunun dışına çıktı, mitos ve efsaneye dayalı ilk büyük oyunları olan "Romeo ve Juliet" ve "Bir Yaz Gecesi Rüyasını yazdı. Shakespeare, "Romeo ve Juliet" i gergin bir şehre sunulmak üzere hazırladı. Bu trajedi, şiddeti yaşamın bir parçası, haline getiren toplumsal gerilimi ve uzlaşmazlığı yansıtıyordu.

Erken dönem komedilerinin çoğu ve on trajedisinden altısı İtalya'da veya eski Roma da geçiyor. Başka hiçbir ülke ona, dramatik kurgulamada, bir- biriyle dengeli olmayan aşırlar sınamada, bu kadar özgürlük sağlamadı. "Veronalı İki Bey"deki absürt, hummalı sevdalılar; ya da Romalı Titus'ın keski” ıstırabını veya Juıiet'in içe işleyen güzelliğini; İtalyan Shylock'un özlü, özümsenmemiş debdebesini yaratırken, hem tiyatroya malzeme sağlıyor, hem de aynı zamanda onun normlarına, sınırlamalarına, tiplerine ve durağanlığına karşı çıkıyordu. Hatta "Romeo ve Juliet"te bir meydan okuma ifadesi bile var. Yazar, şair kimliğiyle, yerleşik olan türün sınırlarını yıkarak trajediyi yeniden tanımlıyor. Ancak, öte yandan, oyundaki manzumeler sone.er, yoğun müstehcen şakalar ve klasiklerle sırılsıklam donanmış, yücelerde süzülen imgeler onun yeni eseri neredeyse devirip, başka bir düzleme indiriyor. Giriş niteliğindeki bu oyundan sonra "IV. Henry"nin birinci ve ikinci bölümlerinde çağın politika sahnesinin belirsizliklerini, bulanık konu ve etkileşimlerini ele alır.

1596 yılında, babası, aile armasını aldı ve bundan üç yıl sonra, John kendi armasını, karsının ailesi olan Arden'ların armasıyla birleştirme hakkı kazandı. Kibar sınıfa geçişin, genç Shakespearelerin kaderi üzerinde ciddi etkileri oldu.

1596'larda geliri oldukça iyiydi, karısı ve çocukları kasabada yaşıyor, kendisi senede bir tiyatroların tatil edildiği dönemlerde kasabaya gelebiliyordu. 1596'da oğlu öldü.

"Venedik Taciri"ni Temmuz 1596 ile oyunun kayıtlara geçtiği 22 Temmuz 1598 arasında yazmıştır. Oyunun konusu, Ser Giovanni'nin 1558'de Milano'da basılan II. Pecorone (Ahmak) adlı eserindeki bir ortaçağ masalıdır.

Shakespeare, 1597 sonu 1598 başı gibi Chapel Caddesinde, Lonca Kilisesinin karşısında kasabanın en büyük ikinci evini satın aldı. Eşini daha rahat ve hoş bir çevrede olan bu yeni eve geçirdi. Evi aldıktan iki ay sonra karısı eve taşınacağı sırada evin sahibi oğlu tarafından öldürüldü, bu sıralarda aynı evde eski tarihlerde bir babanın da kızını öldürdüğü ortaya çıktı. Shakespeare, elindeki bu hikâyeler vasıtasıyla, ucu ilk çağlara, vahşet dönemlerine dayanan, aile içi cinayet temasına aşinalık kazandı ve bu temayı psikolojik bir gerçekçilikle işledi.

"Hamlet", yalnızca edebi kaynaklardan, ya da olayların tasavvur edilmesiyle yaratılmadı; şairin gerçek yaşamdan parçalar alarak onları kendi aile yaşamında, eğitimi sırasında, doğduğu kasabada başından geçenlerle; kişisel özlemleri, umut ve hayal kırıklıklarıyla ve entelektüel yaşamıyla iyice yoğurarak özümsemesiyle ortaya çıktı. "Hamlet"in son iki bin yılda (belli ki eski Yunan trajedileri de kastedilerek) yazılan ilk büyük trajedi olduğu söylenir. Ne zaman yazıldığı belli değildir ve birbiriyle uyuşmayan üç metni vardır. Bunlar 1603, 1604-1605, 1623'tür.

Shakespeare'in en neşeli oyunu "Size Nasıl Geliyorsa" 1599'da yazıldı ve 4 Ağustos 1600'de kayda geçti.

"Hamler" ten sonra aynı düzlemde sayılabilecek üç oyun var; "Kral Lear", Machbet" ve "Othello" (Eğer bu oyunla kıyaslanabilecek, herhangi bir çağda yazılmış başka oyunlar aranacak olursa, tartışmasız, bunlar için yine Aiskhylos veya Sophokles'in değil Shakespeare'in oyunlarına bakılmalı.)

8 Eylül 1601 'de babası öldü, Henley Street'teki iki büyük ev kendisine miras kaldı. "Anka Kuşu ile Kumru", babasının öldüğü yıl basıldı. Ne zaman yazıldığı belli değildir. Katıksız aşkın ölümü üzerine bir ayin şiiridir.

Babasını kaybetmekten duyduğu üzüntüyü dolaylı olarak yansıttığı söylenebilecek "Bir Sevdalı'nın Yakınması" adlı eseri, 1602'de veya hemen sonra yazmış olabilir. Babası öldükten sonra kasabadan araziler satın aldı, arazi sahipliği mevki, nüfuz ve saygınlık ve yerine göre siyasal etkinlik anlamına geliyordu ve miras olarak devredilen mülk özellikle önemliydi.

24 Mart 1603 tarihinde kraliçe öldü, yerine James geçti. Elizabeth'in döneminde aktörlerin soylu hamileri vardı. James'in hükümdarlığında ise aktörlerin hamiliğini kral üstlendi.

Shakespeare, bu döneme kadar, yaklaşık olarak yılda iki oyun yazmıştı. Ancak Kral James döneminde bu oran yarıya düşecekti. Çalışma hayatı zorlu geçmişti; kazancı sürekli artmıştı; ayrıca, miras olarak babasının mal varlığını da devralıp yeni yatırımlar yapınca, para sorunu kalmadı. Hali vakti yerindeydi.

James, tahta çıktıktan sonra romantik komedilerin modası geçmişti; artık hiciv, trajedi ve trajikomedi dönemiydi. Shakespeare de denemedik tür bırakmadı. Trajik olmaktan çok komik bir oyun olan "Kısasa Kısas"ta, psikolojik derinliği açısından, herhangi bir rakip oyunun çok ilerisindedir. Oyun, bastırılan duyguları işleyen düşünsel komediye ağırlıklı olarak yer verir.

"Yeter ki Sonu iyi Bitsin" oyununda cinsel arzu ile tiksinti bir evlilik temasıyla birlikte işlenir. Burada olaylara kaynak olarak Boccaccio'nun Decameron’unda yer alan bir masal kullanılmıştır. "Veronalı iki Bey" ile "On ikinci Gece"de Hanley Street dindarlığından izler vardır. "Size Nasıl Geliyorsa" ile "Yok Yere Yaygara"da keder, endişe ve acı, oyunların komik çatılarında kısmen özümsenmekle ve kısmen dışlanmakla birlikte, Shakespeare komedilerinde çağın kötülüklerine ana çizgileriyle değinmişti. Önce "Hamlet"te sonra da "Othello"da trajedi türünü bir çeşit inceleme ve araştırma amacıyla kullanır; bu yolla tiyatro seyircilerinin bilincine hitap eder.

Aynı zamanda, olgun dönem trajedilerinin her biri, sanki oyunun yapaylığını telafi etme amacıyla, daha kapsamlı, daha genel bir sorgulama içerir. Shakespeare, geçerli doğruları sahnede söyleyebilme, kullandığı aracın işlerliğini ve etkinliğini sınama, zihnini açıklığa kavuşturma imkânını araştırır; mesleğiyle ilgili kendi karmaşık ve çelişik duygularını da irdeler.

Yazar önce "Hamlet"i ve hemen ardından "Othello''yu yazdı. Kesin olmayan tahminlere göre her iki oyunda da iyi şarkı söyleyen çocuk oyuncu oynamıştır.

Shakespeare'in 1606‘da, Janet adlı bir kadından William adlı bir oğlu oldu. Büyüdüğünde şair ve tiyatro yazarı olan William Davenant, onu tanıyan John Aubrey'e göre, ileri yaşında dostlar arasında şarap içilirken etrafındakilere, zaman zaman sanki Shakespeare'in ruhuyla yazdığını ve herkesin ona Shakespeare'in oğlu denmesine de hiç itirazı olmadığını söylermiş.

Shakespeare "Kalabalıktan hoşlanmazdı; kolay ayartılmazdı, çağrıldığı zaman, ağrısı olduğunu söylerdi." Sonelerin şairi, kendini insanlara maskara ettiğinden yakınırdı. 1608 yılında yazılan "Coriolanus" Shakespeare'in yaptığı en iyi siyaset analizidir. "Cymbeline"de folklor unsurları ve yazarın olaylara tılsımlı açıdan bakışı, tarih, mitos ve erkek kibrini konu alan oyunda empresyonist bir hava ve coşkulu bir canlılık vardır. Shakespeare'in kıvrak zekâsı Oxford Üniversitesi'nden Thomas Freeman tarafından, "o atik Mercury, beynin" diye övülmüştü.

Shakespeare'in ne kadar popüler olduğunun bir işareti de, onun tarafından yazılmamış olan "The London Prodigal" veya "Bir Yorkshire Trajedisi" gibi eserlerin onun adıyla veya 1607'de "Püriten" (yazan W.S.) veya 1611 'de "Olaylı Hükümdarlık Dönemi "ni yazan W. Sh." de olduğu gibi, daha ihtiyatlı bir şekilde, adının baş harfleriyle yayımlanmış olmasıydı.

Büyük kızı Susanna, Doktor John Hail ile evlendi. Susanna 21 Şubat 1608'de kızı Elizabeth'i doğurdu, Şair, 43 yaşında dede oldu. Shakespeare'in kızı Susanna'ya olan sevgisi karmaşık ve yoğundu, bunun belirtilerine yasal vasiyetinde ve dolaylı olarak oyunlarında rastlıyoruz.

"Fırtına" 1 Kasım 1611'de kraliyet ailesini huzurunda oynandı. Ancak oyun sınırlı bir başarıya ulaştı. Yazarın Stratford 'a kesin dönüşü ölümünden üç yıl öncesine rastlar.

Küçük kızı Judith, 10 Şubat 1616’da Thomas Quynie ile evlendi. Judit'in üç oğlu oldu ve hepsi de öldü.

1. Shakespeare, 23 Nisan 1616’da öldü. Stratford kayıtları üzerinde uzman olan E. I. Fripp, şairin tifodan ölmüş olmasının muhtemel olduğu görüşündeydi.

Shakespeare'in vasiyetnamesi 22 Haziran 1616’da onaylandı. Vasiyetinde evler dâhil servetinin büyük kısmını Kızı Susanna'ya bıraktı, kız kardeşi Joan'a mütevazı, ama önemsiz sayılmayacak şeyler bıraktı. Karısına ve diğer kızı Judith'e kayda değer bir şey bırakmamıştı, Judith şarap tüccarı kocasıyla yoksulluk içinde yaşadı ve yetmiş yedi yaşında 9 Şubat 1662'de öldü.

Karısı Anne, 1623 yılında 67 yaşında öldü ve Holy Trinity Church'ün mihrap bölümünde kocasının yanına gömüldü.

Vasiyetinde kiliseye bir şey bırakmamıştı ancak öldükten sonra bölge kilisesine büstü konacaktı.

Londra'ya, yılda iki kez, Frankfurt Fuarı'nda sergilenen belli başlı Almanca ve Latince kitaplara yer veren Catalogus Universalis adlı katalog geliyordu. 1622 yılında Catalogus'un, İngilizce kitaplar ekiyle birlikte, İngilizce bir çevirisi basıldı. Bu kataloğa arkadaşlarının yardımı ile "Oyunlar; yazarı Bay William Shakespeare, tamamı bir ciltte; baskı Isaack Jaggard, folio basım" kondu. 1622 yılında piyasada böyle bir kitap yoktu; ancak Williamn Jaggard’ın matbaası Shakespeare'in oyunlarından otuz altısını içeren büyük Folio’yu çıkarabilmek için iki editörü görevlendirmişti. Shakespeare'in oyunlarından on sekizi burada ilk defa basılıyor ve muhtemelen kaybolmaktan kurtarılmış oluyordu.

Shakespeare'in eserlerinin pek çoğu kaybolmuştur. Rose tiyatrosundan Henslovve'un adına kayda geçtiği 175 oyundan günümüze sadece 37 oyun ulaşmıştır.

Shakespeare'in eserlerinde mesajla, mesajın iletildiği araç birçok noktada çakışır. Bugün bizler açısından, tiyatronun Elizabeth döneminin dünya görüşü açısından nasıl göründüğünü kavramak kolay değildir. Okuryazar bir nüfusun bilgileri betimleme aracılığıyla almasının gerektiğine kuşku yok; bütün makam sahipleri, bütün meslekler, bütün zanaatlar kendi nitelikleri yoluyla belirtiliyordu ve kendi toplumsal derecelendirilmelerinin beklentileri doğrultusunda sahnede canlandırılıyordu.

Shakespeare, Londra'dan yardım alarak, yine bu şehre, dünyanın başka hiçbir şehrine sunulmamış, derin anlamlı ve zorlu oyunlar sundu.

Ekin Yazın Dostları Marmaris Öbeği

Ekin Yazın Dostları Marmaris Öbeği olarak 9 Aralık 2014 'te, Marmaris Belediyesi Kültür ve Sanat Evinde 15 üyemizle toplandık. Bu ay için seçilen Gonçarov’un Oblomov adlı kitabı üzerine tartıştık. Üyelerimiz kitabı kaynakçada gösterilen üç ayrı tercümeden okudular. Aşağıda tüm üyelerimizin katkı sağladığı toplantı görüşmeleri sunulmuştur.

Feodal düzen

Romanın yazıldığı çağı anlamamız açısından Çarlık Rusyası ve toprak köleliği (sertlik) konusunu bilmemiz gerekir. 19. yüzyılda 70 milyonluk Rusya'da 250 bin toprak ağası ve 28 milyon sert vardı.

Ortaçağ Avrupası'nda, miras yoluyla kendisine tahsis edilen kiralık arazide toprak ağası adına çalışan köylülere serf adı verilir. Toprağın ve ürünün mülkiyeti toprak ağasına ait olmakla birlikte, sertler yiyecek ve giyecek ihtiyaçlarını karşılayacak kadar ürünü kendilerine ayırabiliyorlardı.

Kölelik sistemine oldukça benzeyen bu sistemde sertler -kölelerden farklı olarak- satılamıyorlardı ancak, efendilerinin izni olmadan topraklarını sürekli olarak terk edemiyorlardı. Bunun dışında evlenmek, iş değiştirmek veya mallarını devretmek için efendilerinden izin almaları gerekiyordu. Sertlikten çıkmanın tek yolu özgür bırakılmak veya firar etmekti.

Rusya'nın toplumsal yapısının temel taşı olan serflik kurumu aynı zamanda geriliğin başlıca kaynağıydı. Ama soyluların tepkisinden çekinen ve bir otorite boşluğunun doğmasından korkan dönemin her iki imparatoru da bu kuruma dokunamadı. İmparatorluk bürokrasisinin kırsal alanda uygulayabildiği tek reform, devlete ait arazileri eken köylülerle ilgili olarak bir bakanlığın kurulması oldu. Toprak sahiplerinin büyük çoğunluğunun

çıkarları sertliğin korunması yönündeydi.

Kırım Savaşı'ndaki mağlubiyetten sonra, Çar II. Aleksandr bir takım reform hareketlerine girişti. Bunların en başında ise kendisinin daha sonra "Özgürlükçü Çar" olarak anılmasını sağlayacak olan sertlerin özgürleştirilmesiydi. Öncelikle devlet topraklarında çalışan sertlere özgürlük tanındı II. Aleksandr, toprak sahiplerinin sert muhalefetini belirli ödünlerle yumuşatarak 3 Mart 1861 'de sertliği kaldırdı. On milyonlarca kişi özgürlüğe kavuşturulurken, uzun vadeli bir ödeme programıyla eski sertlere belirli ölçüde toprak dağıtıldı. Ama, "mülk sahibi geniş bir köylü sınıfı'' yaratma çabası köylülerin ağır bir borç altına sokulması ve birçok bölgede topraklarını ellerinde tutamaması gibi nedenlerle başarısızlığa uğradı. Buna karşılık toprak sahiplerinin ekonomik dayanaklarının zayıflamasıyla feodal ilişkilerde hızlı bir çözülme süreci başladı. Bu da Rusya'da Ekim Devrimine kadar giden yeni bir süreci başlattı.

Oblomov ve Oblomovluk

Romana adını veren kahramanımız Oblomov, hayatı boyunca hiçbir iş yapmamış ve yapmaya da niyeti olmayan, Oblomovka köyünün efendisi, uyuşuk bir toprak ağasıdır. Romanda doğru dürüst herhangi bir olay olmaksızın günler yıllar gelip geçer. Yazar, Oblomov karakteri üzerinden daha sonra literatüre girecek olan ve "Oblomovluk" diye tanımlanan toplumsal ruh halini sergiler.

Ancak Oblomov 'u bütün tembelliğine rağmen romanda negatif bir karakter olarak algılamıyoruz. Roman romantizm akımının sona erip realizm akımının başladığı dönemde yazılmış olup her iki akımın özelliklerini taşır.

Gonçarov'un çağdaşı eleştirmen Dobrulyubov'a göre Gonçarov okuruna, onun bir sonuca varmasını sağlayacak hiçbir şey sunmaz, okurun romandan çıkaracağı sonuçla ilgilenmez. Okuru etkilemek konusunda bir çabası yoktur. Ancak bir nesneyi, bir anı bütün ayrıntılarıyla öyle canlandırır ki, bu da onun en güçlü yanını oluşturur.

Kitapta geleneksellik-modernizm, Doğululuk-Batılılık, soyluluk-serflik gibi karşıtlıklar dikkatimizi çekmektedir.

Gonçarov, romanını psikolojinin henüz bir bilim olarak ayrılmadığı bir dönemde yazmıştır. Kitabında kahramanlarının duygu ve düşünce durumlarını ayrıntılı bir biçimde betimlemek sureti ile psikolojik İvan Gonçarov Oblomov tahlillere bolca yer vermiştir. Kitapta başkahraman ve diğerlerinin zihninden geçenler ve bunların bedendeki yansımalarına sıkça rastlıyoruz.

Romanın baş kahramanı İlya İliç Oblomov, günlerini durağanlık içinde geçiren, hayaller kuran ama bunları hayata geçirmek ve yaşantısını güzelleştirmek için gereken yaşam enerjisinden yoksun bir yapıdadır.

Zekâ bakımında kimseden aşağı olmayan, aynı zamanda temiz kalpli ve yufka yürekli Oblomov, yapmak istediği şeylerle ilgili sürekli hayaller kurar, bir nevi hayalinde yaşar. Ancak bu hayaller plan ve tasarıya dönüşmeyen düşünce balonlarıdır ve bir süre sonra söner ve düşünceleri de kaybolup gider. Onun hayal gücü üretici değildir. Kimileri de Oblomov'u tembel olarak tanımlayabilir. Psikolojide tembel insan sürekli aynı yaşam çizgisini devam ettiren ve kendini geliştiremeyen insan olarak niteleniyor. "Erteleme" de tembelliğin temel araçlarından biridir ve Oblomov bunu sıklıkla kullanmaktadır.

Oblomov'un bu durağan, tüketici, uyuşuk, tembel ve kayıtsız hâlini iki ana nedene bağlayabiliriz. Bunlardan biri feodal yapı yani derebeylik sistemidir. Oblomov da Rus derebeyi sınıfının çocuğudur. İkinci bir etmen ise çocukluktaki yetişme tarzıdır. Psikologlara göre çocuğun yetiştiriliş biçimi ve büyüme koşullarının sonraki yaşantısına ciddi etkileri olmaktadır, insan yavrusu uzun büyüme ve gelişim süreci dolayısıyla oldukça bağımlı bir çocukluk ve gençlik evresi geçirmektedir. Ana- babanın aşırı koruyucu tavrı da çocuğun ileride daha bağımlı, güvensiz, duygusal açıdan kırılgan bir yetişkin olmasına neden olabilmektedir. Oblomov'un da çocukluk süreci işte bu aşırı korumacı ebeveyn ve aile ortamında geçmiştir. Küçük İlya 'nın bahçede yaşıtlarıyla koşup oynamasına dahi izin verilmemiş, normal bir çocukluğun tehlikelerini tanıyamadan büyümüştür. Ebeveynleri tehlikelerden korumak adına, hayatı oyun aracılığı ile uygulamalı olarak öğrenmesine ve deneyimlemesine engel olmuşlardır.

Son derece saf, dürüst ve sadık bir insan olarak yetiştirilen Oblomov'un planlarını hayata geçirecek gücü hiçbir zaman olmamıştır. Kitabın başında bu kadar fazla tembelliğe bir anlam veremezken ileriki sayfalarda Oblomov’un yetiştiği koşullar okunduğunda Oblomov'un nasıl bu hale geldiğini anlamamız mümkün olmaktadır.

Oblomov'un tembelliğini rastgele tembellikle bir tutmamak gerek. Oblomov tembelliğinden zevk almayan bir insan. Çalışan, çalışma gücü bulan insanları anlıyor, özeniyor, ancak çocukken çalışmaya, kendi emeği ile kazanmaya hazırlanmamış iradesi ileriki hayatında onu zorluyor. Yaşamla mücadele edemiyor. Toplum dışı bir insan oluyor. Gittikçe hantallaşıp gevşeyerek yaşamın mutluluk ve zevk olmadığını, yaşamın ödev ve sorumluluk, hep çabalama olduğunu düşünerek kasvetli bir bakış açısı geliştiriyor. Yaşamın ne zaman gerçekleşeceği sorusuyla boğuşuyor, ona göre yaşam fark etmeden yaşanmalıdır. Yaşamın durağanlığını, tekdüzeliğini bozabilecek olaylar ancak doğum, düğün ve cenaze olabilir.

Oblomov, uşağı Zahar'ın onu 'başkaları' ile kıyaslamasını hakaret olarak algılar, ancak sonra hüzünleniyor ve söylediklerinden utanır,

Oblomov-aristokrasi ilişkisi

Oblomov şehir hayatının içine girince tekdüzeliği, standartlaşmayı, birbirinin aynısı kişileri, zamanları, mekânları, ortamları, olayları görür ve bu hayatı sığ bulur. Modernizm ve değişim karşısında bir bunalımın içine düşer. "Yaşamları boyunca oturup pineklemiyorlar mı? Neden ben evde yattığım için suçlu oluyormuşum?..." diyerek kendi hayatını savunur.

Hayatı boyunca bu düşüncelerin altına gömülerek, kayıtsız bir şekilde yaşamaya çalışır. Modernleşme ve batılılaşma çabası içindeki insanları bu yüzden de kınar, onurlu bulmaz. Bu insanların kendilerinin kalabalıktan daha yüksekte olduklarını düşündükleri için eleştirir, insanların birbirleri arkalarından konuşmalarını ve ortamda bulunmayan kişileri karaladıklarını, işte o zaman nereye bakacağını bilemediğini, masan n altında saklanmak isteği geldiğini söyler.

Sosyetenin doğruyu bulamadığını, hem kendilerine hem başkalarına yararları olmadığını, birbirlerinin başarılarından korktuklarını düşünür. Daima kendi tembelliğine bir takım bahaneler üretir.

Oblomov-Zahar ilişkisi

Oblomov kitapta Rusya'nın eski yüzünü özellikle de Çarlık Rusya'sını, Zahar ise aynı döneminde, feodal düzende köleliği temsil ediyor. Zahar zaman zaman efendisiyle kavga etse de Oblomov ‘a ömrü boyunca itaat eder ve onun isteklerini yerine getirir, her türlü işini yapar. Çok ilginç bir şekilde o da efendisi gibi aşırı uyuşuk, <'V ışlrnnı gerekliği gibi yapmayan, her çağrılırımla '.öyli'inp duran hu uşaktır Oblomov yoksullaş- hkçı /ah ır kâhyalık!.m uşaklığa doğru bir düşüş yaşar, OblıHiıov'un ölümüyle de yok oluşun eşiğine gelir.

Oblomov’un böyle bu uşağı yanında tutması, İntihalde indikle büyümeleri ve birbirlerine can yoldaşı olmaları ile açıklanabilir. Zahar efendisini kendisi eleştirirken, başkalarına karşı koyar ve laf söyletmez. Zihin ilanlarından gelen bir alışkanlıkla efendisine delinden bağlıdır. Zahar efendisi için canını bile verebilir ve bunu doğal sayal. Aslında artık ne Oblomov gerçek bu elendi ne de Zahar gerçek bir uşaktır.

Oblomov-Olga ilişkisi

Oblomov’un âşık olduğu Olga Sergeyevna onun insani, sevimli iyi yanlarını görürse de onun şahsiyeti üzerinde kendi üstünlüğünü kurmak isler Onu yaratıcı faaliyetler içine sokmak ve sorumluluk kazandırmak ister. Oblomov uzun süre çalışmak ve tembellik arasında mücadele eder, sonunda Oloa’ınn kendisini sevemeyeceğini, onun istediği gibi biri olamayacağını kavrar ve ayrılırlar. Oblomov aşkına rağmen yapması gereken işleri yapmaz, ış yapmaktansa aşkını sonlandırır.

Olga’yla ilişkisinde yaşadıklarını şöyle yorumlan "Rıı ne biçim hayat? Hep telaş, hareket içinde yaşamak Sakin, rahat bir mutluluğa ne zaman kavuşacağım ben.”

Olga Oblomov’dan genç, ancak zeki ve dışa donuk bit kadındır. Olga feodal düzenden modern Rusya'ya doğru gelişimi temsil eder. Kitabın başında Oblomov'a âşık ulan Olga uşakları ve teyzesiyle birlikte yaşayan, piyano çalan, sosyal ortamlarda bulunan aristokrat çizgisi olan bir karakterdir. Fakat kitabın sonlarına doğru Ştoltz ile evlenen Olga kendine güvenli, Batılı tarzda, eşini iş yaşamında yılnız bırakmayan, her türlü bilgi ve beceriye sahip yani yeni Rusya'ya doğru geçişi temsil eden bir kadındır. Her şeye rağmen Olga Oblomov’u içinden atamaz, çünkü âşık oldukları sıralardaki leylak dalı kitabın sonunda mezarın üstünden sarkar.

Oblomov, sadece âşık olduğunda uyuşukluğunu bit yana bırakıp biraz hareketlenir, yatağından uzaklaşır, gezilere çıkar, sosyal ortamlara girmeye başlar. Oblomov Olga'yla evlense "Oblomovluk" yapamayacaktır, çünkü onu ne kadar sevse de onda kendini rahatsız eden bir şeyler vardır, onunla bazı yükümlülükleri yerine getirmesi gerekmektedir, ilişki bittiğinde eski Oblomov yine karşımızdadır.

Oblomov- Ştoltz ilişkisi

Ştoltz, Oblomov’un çocukluk arkadaşıdır. Oblomov’un tersine kendi ayakları üstünde durabilen, çalışkan, devamlı iş peşinde koşan bir kişiliktir. Babasının Alman, annesinin Rus olması dolayısıyla Avrupa etkisini Rus çağdaş yaşamına taşıyan bir kişiliği temsil etmektedir. Ştoltz ömrü boyunca Oblomov’u düştüğü uyuşukluk batağından kurtarmak için elinden geleni yapmaya çalışmıştır. Ştoltz'un Oblomov'a teklif ettiği Avrupa gezileri, Oblomovka'ya gidip köyünü kendisi düzenleme planları ve bütün çabaları Oblomov’u hareketlen-dirmede yetersiz kalmıştır. Oblomov Ştoltz'un söylediği gibi işlerinin başına geçmektense, üç kağıtçılara uyarak zor duruma düşer. Ne Olga, ne Ştoltz Oblomov'a yapmak istemediği şeyleri yaptıramamış ve onu değiştirmeyi başaramamışlardır.

Ştoltz'un disiplinli, ihtiraslı, ilmi, pratik ve ilerici yapısı Alman babasından gelir ve Oblomov’un aristokratik uyuşukluğundan rahatsız olur. Oblomov ile Ştoltz arasındaki ilişki eski ve yeni hayat arasındaki mücadeleyi gösterir. Bu iki hayat arasındaki gerginlik, modernizme geçiş, bu süreci yaşayan bütün toplumların yabancı olmadığı bir durumdur. Bu süreçte kök ve kimlik sorunları yaşanması doğaldır. Modernleşme çabası içinde sosyolojik sorunlar yaşandığı kadar psikolojik sorunlar da ortaya çıkmaktadır.

Oblomov Ştoltz'un nasıl bu kadar yoğun yaşayabildiğine şaşırır, ona özenir. Ştoltz güvenilir, samimi, özverili bir arkadaştır, Oblomov’u ölene kadar bırakmaz. Hatta öldükten sonra da çocuğunu Olga'yla birlikte sahiplenir.

Oblomov- Agafya Matveyevna ilişkisi

Agafya Matveyevna'nın fiziksel özelliklerinin Gonçarov'un annesinden alındığı söylenir. Oblomov'da yaşam boyu süren bir bağımlılık görmekteyiz. Hizmetçileri, sevgilisi, arkadaşları, karısı ile ilişkilerinde bağımlılık düzeyi yüksektir. Yani onu çekip-çeviren birisi mutlaka olmalıdır, işte bu yüzdendir ki Olga'dan vazgeçer. Onunla birlikte bir hayat kurabilecek dirayet ve yaşamsal enerji onda yoktur. Ona bir anne gibi şefkat gösteren ve nazıyla oynayan Agafya Matveyevna ile evlenir.

Oblomov kendi iyiliği için bile olsa ondan devamlı taleplerde bulunan, onu hayata katmaya çalışan Olga yerine, "kolayca yaşamdan uzak durması"na olanak sağlayan Agafya'yı tercih eder. Yeni taşındığı evin ev sahibesi, aslında aristokrat sınıftan olmayan, daha sonra eşi ve çocuğunun annesi olacak Agafya Matveyevna ile olan ilişkisinde de Oblomov yine eski Oblomov haline döner. Çünkü Oblomov geleneksel, korumacı aile hayatını aramaktadır.

Aşağıdaki bölüm de toplantımızda paylaşılmış olan Dubrolyubov'un 60 sayfalık makalesinin özetidir.

Dobrolyubov eleştirisi-Oblomovluk nedir?

Nikolay Dobrolyubov 1836-1861 yılları arasında sadece 25 yıl yaşamış bir Rus eleştirmendir. Kendisi eleştirilerini "gerçek eleştiri" olarak adlandırmıştır. Dönem edebiyatta, demokratik düşüncede, toplumsal mücadelede "toplumsal şahlanış" diye adlandırılan dönemdir. Dobrolyubov, köleci çarlık sistemine karşı çıkan, ülkede demokratik devrimlerin yapılmasından ve ekonomik ve toplumsal ilerlemeden yana olan bir sosyalistti. Eleştirisi de bu bakış açısı üzerine kurulmuştur.

Dobrulyubov'un Oblomov incelemesi o günün liberal eleştirmenlerince hoş karşılanmamış ancak Gonçarov tarafından beğeniyle karşılanmıştır. Gonçarov, onun, romanı derinlemesine kavrayışından, estetik çözümlemelerindeki incelikten, yaratıcılık sürecini şaşılacak biçimde anlayışından söz eder.

Roman kimi kişilere fazla uzatılmış gibi görünebilir, ancak Oblomov'un uyuşukluğu gibi bir konuyu, nedenlerini bulup ortaya çıkarmadan, çevresindeki ikincil olaylarla bağlarını anlamadan bırakmaz ve sıradan bir tipi roman kahramanlığına yükseltir.

Romanda Oblomov denilen temiz yürekli tembelin önemli denilebilecek hiçbir özelliği yoktur, ancak, öyküde acımasız bir doğruluk ve kesinlikle Rus hayatı yansıtılmış, çağdaş bir Rus insanı canlandırılmıştır. Burada anlatılan Oblomovluktur. Oblomov tipinde ve genel olarak Oblomovluk'ta, sıradan bir öyküden çok fazlası, Rus hayatı ve günümüz Rusya'sının (1860'lar) eğilimlerini buluyoruz.

Oblomov'un karakteristik özellikleri nelerdir? Dünyada olup biten her şeye karşı duyumsamazlığından kaynaklanan atalet, hareketsizlik, ilgisizlik. Çalışıp didinmek yerine kollarını azametli bir şekilde kavuşturup oturmak, çekingenliğe ürkekliğe varan bir yumuşak başlılık, sırtını başkalarına dayama. Bunlar Dobrulyubov'a göre insanın doğuştan getirdiği özellikler değil, kibir, küstahlık gibi sonradan kazanılan özelliklerdir.

Öte yandan, Oblomov tüm hayatını başkasının istencine bağlı olduğu için ve özgün hiçbir şey gerçekleştiremediği için, köle olarak kalmıştır. Çünkü elinden hiçbir iş gelmediği için Zahar'a, İvan Matyeviç'e, Tarantyev'e mahkûmdur.

Oblomov mutluluk idealini çizerken bunun anlamının ne olduğunu kendine sormaz bile. Dolayısıyla da hayatın anlamını kavrayamamıştır, ne memuriyetinin, ne eğitiminin, ne cemiyet hayatına girmenin, ne de kadınlarla ilişkisinin anlamını düşünmemiş, koşuşturup duran insanlara karşı nefret duyarak yan gelip yatmıştır. Onun tembelliği ve duyumsamazlığı aldığı eğitimin ve çevre koşullarının bir sonucudur. Yani burada önemli olan Oblomov değil Oblomovluktur.

Aslında Rus edebiyatında yeni bir tip değil Oblomov. Onun gibi hayatta bir amaçları olmayan ve kendilerini harekete geçirecek bir güç bulamamaktan sıkıntı çeken başka Oblomovlar da vardır. Örneğin Puşkin'in Oneğin’i (Yevgeni Onegin), Turgenyev'in Rudin'i (Rudin), Gogol'ün Tentetnikov'u (Ölü Canlar).

Bu karakterlerin ortak özellikleri vardır:

-        Başkalarının aklını kendine mal etme,

-        Erkenden memuriyetten ayrılma, emekli olma, - Sakin, hareketsiz, huzur dolu bir hayata özlem, - Başkalarını hor görme,

-        Kadınlara karşı tutarsız davranışlar,

-        Önce kendilerini aşağılayıp daha sonra tekzip edilmenin hazzını duymak.

Günümüzde (1860) Oblomovlaşma sona ermiş midir? Hayır. Bugün de binlerce insan havanda su döverek zaman öldürüyor. Kurulu düzenin bir parçası olarak yaşamlarını sürdürmeyi yeğlerler.

Gonçarov Oblomov'a alternatif olarak, Stolts'u yarattı. Onun becerikli, iş bitirici tavrı "toplumsal eylem adamı düzeyine", 'Rus eylemcisi' düzeyine yükselebilmiş değil, çünkü bu sorunları nasıl çözdüğünü, işleri nasıl yoluna koyduğunu anlatılamıyor.

Romanda bu eksikliği tamamlamaya daha yakın kişi belki Olga İlinskaya’dır. Olga yazarın Rus yaşamından çekip çıkarabileceği bir ideali temsil etmektedir. Oblomovluğa karşı savaş açar. Oblomovluk giderek Stolts'a sıçrarsa onunla da mücadele edecek, onu da bırakacaktır.

Kaynakça

Gonçarov, İvan (1983); Oblomov, Çev: Sabahattin Eyuboğlu-Erol Güney, Sosyal Yayınları

Gonçarov, İvan (2013) Oblomov, Çev: Sabri Gürses- Everest Yayınları

Gonçarov, İvan (2013) Oblomov, Çev: Gülderen Süer, imge Kitabevi Yayınları

Dobrolyubov, N.A. (1987); Oblomovluk Nedir? Çev: Mazlum Beyhan, Evrensel Basım Yayın

1. Lass, Abraham, (2007) 100 Büyük Roman, Çev: Nejat Muallimoğlu, Ötüken Neşriyat

Günday, Yaser, Oblomov ve Oblomovluk üzerine Notlar http://www.ivmedergisi.com/

Altunöz, Ramazan Koruyucu, Anne-baba tavrı ve Oblomovculuk http://www.sosyalhizmetuzmani.org/

Yrd. Doç. Fidan, Ahmet, insanın bilinçli statik rolü ya da Oblomovluk http://demokratikgendikhareketi. org/sayi-40

https://www.nkfu.com/ http://tr.wikipedia.org/ http://www.antikkitap.com/

Halide Edip Adıvar için Nesrin Tağızade Karaca şöyle der; "Yazarın medeni cesareti, hür iradeli şahsiyeti eserlerine de yansımıştır"(s.151). Handan da, Halide Edip'in bu özelliğinden nasibini hayli almış bir kadın kahramandır. Roman, mektup tekniğiyle yazılmış ve farklı ağızlardan 66 mektup barındıran bir eserdir. Başkahraman Handan ve diğer karakterler, farklı pencerelerden, bazen kendi ağızlarından, bazen düşmanca ve bazen fazlaca savunuldukları insanlar tarafından anlatılır. Böylece okurun daha çok seçeneğe sahip olduğu bir eser yaratılmaya çalışılmıştır.

Roman, istibdat döneminde yaşanmış bir aşk hikâyesidir. Refik Cemal'in, Neriman'la (Handan'ın teyzesinin kızı) evleneceğim arkadaşı Server'e anlattığı bir mektupla başlar. Olaylar gelişirken, Handan'ı öve öve bitiremeyen karısı ve onun kendisi Londra'dayken gönderdiği mektuplar sayesinde de Hüsnü Paşa’yla evlenmeden önce tanıştığı ve âşık olduğu Nazım adlı "vatansever" karakteri, onun Handanla olan öğretmenlik ilişkisini, Hüsnü Paşa’yla olan evliliğine dair detayları buluruz. Hikâye ilerlerken Handan ve Hüsnü Paşa'nın arası oldukça bozulur. Kendisine karşı yalnızca kadın olarak değer verildiğim bildiği evliliği, Hüsnü Paşa'nın metresleriyle birlikte daha fazla vakit geçirmesiyle, evini ve Handan'ı uzun bir süre terk etmesiyle Handan hastalanır. Bu arada Refik Cemal ve Neriman da Handan gibi yurt dışında yaşamaya başlamıştır. Bu hastalık sürecinde Handan'ın yanında yalnızca onlar vardır. Uzun süren hastalıkta, hafızasını kaybeden Handan, onun eşliğiyle gittiği hava değişimi ziyaretinde Refik Cemai ‘ye âşık olur. Refik Cemal de uzun zamandır aynı duygulan hissetmektedir. Ancak Handan hava değişimi sürecinde iyileşip, çok sevdiği

Neriman'ın kocasına âşık olduğunu anlayınca, yeni ve daha ağır bir hastalık süreci geçirerek ölür.

Nazım ve Handan

Nazım ve Handan, başta tamamen hoca- öğrenci ilişkisiyle birbirlerinin yanındadırlar. Nazım'ın rejimi değiştirmeye yönelik bir takım düşünceleri vardır ve Handan'la konuşurken onun da kültür ve bilgi düzeyiyle tam olarak öngöremese de aynı şeyi istediğini fark eder. Bu sürede Handan Nazım'a âşık olur, ancak Nazım'ın kararlı ve ciddi duruşu, onu yalnız bir öğrenci olarak gördüğü izlenimi yüzünden elinden bir şey gelmemektedir.

Eğitim süreci bitmek üzereyken. Nazım Handan'a evlenme teklif eder. Fakat bu teklifi, "maksadını gerçekleştirirken yanında bir yoldaş aradığı" gerekçesiyle yapması, Handan'ın gururuna dokunur. Nazım'ı reddeder. Hüsnü Paşa'yla evlenir ve Nazım siyasi nedenlerle girdiği hapiste, bu haberi duyunca intihar eder. Handan, Nazım'ın ona âşık olduğunu, yalnızca intihardan önce yazdığı mektupta öğrenebilir.

Hüsnü Paşa ve Handan

Handanla Hüsnü Paşa'nın ilişkisi, çok inişli çıkışlı ve mutsuzluk doludur. Refik Cemal onlarla ilk karşılaştığında sarmaş dolaş bir çift, diğer karşılaşmada toplum içinde kavga eden bir çift ve sonra yine başka başka çiftler görür. Çünkü Hüsnü Paşa için Handan yalnızca bir kadındır. Onun bilgi birikimi, güçlü duruşu, çevresindeki saygınlığı Hüsnü Paşa için bir şey ifade etmez. Handan, yedi yıl boyunca sakın -ya da en azından sabırlı- bir şekilde Hüsnü Paşa'yla evli kalır. Aile içi şiddete, aldatılmaya, aşağılanmaya göz yumması 

ve ancak kocası onu gayrı resmi olarak terk ettiğinde hastalanması da sanki kadınlığını, dünyadaki yerini bu adamda aramış ve onun acı veren varlığını bile yokluğuna tercih etmiş bir görüntü oluşturmaktadır.

Refik Cemal ve Handan

Refik Cemal, Neriman’la görüştüğü ilk akşamdan itibaren, sürekli Handan ismiyle karşılaşır ve sanki bize bu buluşmayla ilgili bir ipucu verilmeye çalışılır. Refik Cemal henüz tanımadığı bir dönemde bile mektuplaştığı Server'e onu savunma ihtiyacı duyar. Karısı Neriman da sürekli Handan'dan bahsedip, onunla Refik Cemal'ın ne kadar iyi anlaşacağını belirtmekte bir sakınca görmez. Karşılaşma anlarından itibaren, Refik Cemal'deki bocalama hissedilmeye başlar. Ancak o, şefkatli, itaatkâr, sakin yaradılışlı güzel karısıyla sanki bir zıtlık yaratılırmışçasına güzel olmayan, zekâsıyla ön plana çıkmış Handan'ı, bilinçsizce sürekli Server'e karşılaştırmaktan başka bir şey yapamaz.

Roman boyunca, gerek Neriman'ın gerek Hüsnü Paşa'nın tutumu karşılaştırılarak aslında oldukça iyi bir çift olabilecekleri bize hissettirilen Refik Cemal ve Handan'ın buluşabilmesi için, Handan'ın kocasının ortadan kaybolması, Neriman'ın ikinci çocuğunu doğurduğu bir döneme girip halsizleşmesi, Handan'ın ise hafızasını tamamen kaybetmesi gerekir. Yazar, yaşadığı toplum ve bulunduğu konum nedeniyle, yaşanacak şeyi yalnızca bilinçdışı bir ortamda gerçekleşebilir kılmıştır. Handan için, otobiyografik bir eser olduğu iddiası hep var olmuştur. Rıza Tevfik Bölukbaşı'nın romandaki bazı Nazım-Handan sahnelerini bizzat yaşadığını iddia etmesi ve yine onun edebiyat ve felsefe hocası olması bunlardan birisidir. İlk eşinden bir kadınla daha evlenmek istediğini söylemesi üzerine boşanması da Hüsnü Paşa'yı akla getirmektedir Bunlar ve yine yakın benzerlik öğeleri nedeniyle pek çok kaynakta da, Handan otobiyografik eserler başlığı altında incelenmektedir. Fakat Halide Edip Mustafa Baydar'la yaptığı bir konuşmada iddiaları yersiz kılan şu yanıtı verir: "Hiçbiri kendim değildir. Fakat her kadın karakterde bütün kadınlarda az çok bulunan bir hususiyet olabilir. Erkek veya kadın bütün insanlarda müşterek vasıflar vardır. Sadece kendi hislerini ele alarak yazan romancı, maskeli otobiyografi yazıyor demektir."(s.9)

Psikolojik-sosyolojik bir eser olan Handan'da, Halide Edip, kadının ve bilginin ne kadar birbirine zıt nesneler olarak yorumlandığını anlatır. Kendini gerçekleştirme çabasında bile bir şeylerin arkasına saklanmak, hoca olarak uç bir adamla tanışmak ya da cinsiyetini yaşatabilecek kadar güçlü olan erkekle evlenmek gibi zorunluluklara boğduğu hayatını, kendisini oluşturmaya çalışırken yok etmiş bir buhranlı kadın olarak yorumlamak mümkündür. Fakat Handan, bilgiye ve aydınlığa aç bir kadın olarak, hayata tüm varlığıyla tutunmaya çalışmış, kısa ömründe uzun acılar çekmiş ve hayatı için buna cesaret edememişse de, hikâyesinin başkahramanı olmuş talihsiz bir kadındır.

Kaynakça

Adıvar, Halide Edip. Handan. İstanbul: Can Yay., 2014. Baydar, Mustafa. Edebiyatçılarımız Ne Diyor. İstanbul: Ahmet Halit Kitabevi, 1960.

Kaplan, Mehmet. Edebiyatımızın İçinden. İstanbul: Der-gah Yayınları, 1978.

Karaca. Nesrin Tağızade. Edebiyatımızın Kadın Kalemleri. Ankara: Vadi Yayınları, 2006.

İnsanlığın ilk sözlerinin düşünce tarihi açısından taşıdığı önem kuşkusuz mitleri anlamaktan geçmekte. Toplumların belleği olarak nitelendireceğimiz mitler, zamanla farklı toplumlarda farklı biçimlerde birbiri ile etkileşim içinde karşımıza çıkar. İnsanın doğayı, yaşamı kısaca dünyayı anlamada kullandığı, yarattığı araçtır mitler. Doğayı ve yaşamı anlamakta ya da kurgulamakta yetersiz kaldığı zamanlarda yarattığı mitlerle çözüme ulaşmaya çalışır. Bu da bize mitolojinin zihinsel ve simgesel kaynaklarını anlama fırsatını verir. O zaman mitler için uydurma demek yanlıştır. Yaşanan gerçekliğin yeniden yaratılan görüntüsüdür.

Mitoloji yukarıdaki açıklamalardan da anlaşılacağı üzere akılcı değildir. Söylencedir. Mitoloji; insanlık tarihinin geçmiş deneyimlerini sakladığı karanlık labirentlerden bugüne ulaşan kahramanların, sıradan insanın, kralların, savaşçıların, tanrıların, ozanların, tarihçinin, iyinin ve kötünün başımız sıkıştığında bize yazacak yeni kaynaklar sunmak için hazır beklemesidir.

Toplumların, kültürlerin birbirleri ile olan etkileşimi onların mitlerini de etkiler, dönüştürür. Mitler bu yüzden evrenseldir.

Mitolojik söylemleri edebiyatın ilk eserleri olarak kabul edebiliriz. Şiir, destan, tragedya olarak hayatımıza giren, ortaya çıktığı zamandan bu yana hayatımızı düzenleyen, yöneten, yönlendiren mitolojiyi edebiyattan uzak değerlendirmemiz elbette olası değil. Dünya üzerinde hiç bir edebiyat mitolojiden uzak duramamıştır.

 

 

Öyle ki Azra Erhat, Batı şiir ve edebiyatını Homeros’a borçludur der.[2]

Ancak şunu da belirtmeliyiz ki Antik dönemde pek çok Yunanlı şair, yazar tarihçi felsefeci ve bilim adamının Mısır’ı ziyaret ederek oradan edindikleri bilgileri Yunanistan’a getirdikleri bilinmektedir.

“ Sümerlerin bilgelik tanrısı Enki ve onun devleti hepten kaybolmuş olsa da, edebi gelenekler ve dinsel kaynaşma onlardan bazı parçaları canlı tutmuştur. Batı uygarlığının temelini biçimleyen iki gelenek Yunan ve Kitabı Mukaddes geleneği daha çok örtülü olarak Enki öykülerini bilir gibi görünmektedir.” [3]

Halikarnas Balıkçısı, Homeros’un İlyada ve Odysseia adlı eserlerini yazarken Gılgameş’ten etkilendiğini söyler.

Ölümsüzlüğü arayanlar Sümer mitolojisinde Gılgameş ise, Yunan mitolojisinde Herakles’tir. Her ikisi de insanlığa ölümsüzlüğü verebilmek için ejderhalar ile savaşır. Günümüz fantastik romanlarında yine benzer kahramanlar vardır ve ejderhalar neredeyse bu romanların vazgeçilmez roman kahramanlarıdır.

Gılgameş, Kabala ve daha başka metinlerde karşımıza çıkan Lilith’den günümüze kalanlar kuşkusuz yalnızca albastı, alkarası gibi kör inançlar değildir. Kutsal kitaplardan adı silinse de hakkındaki pek çok efsanede ve Esra Pekin’in Lilith adlı eserinde bir roman kahramanı olarak yaşamaya devam eder.

Shakespeare’in Fırtına, Kış Masalı gibi oyunlarında karşımıza çıkan mitoslar Orta Çağda kaybettikleri itibarlarını Rönesans’la birlikte yeniden geri almışlardır. Sadece Shakespeare değil pek çok yazar ve şair de yeniden mitolojik kahramanlara eserlerinde yer vermiştir.

Sadece Batı Kanonu’ndaki eserler değil; Örneğin Nef’i Divanı, Hacı Bektaş-i Veli’nin Velayetname’si mitolojik ögelerden ayrılarak okunabilir mi?

Özellikle Divan şiirine baktığımızda İran mitolojisi’nden çokça etkilendiğini görürüz. Divan şiirinin en önemli kaynaklarından biri Şehname‘dir

“Kendisinden sonraki uygarlıkları ve bu uygarlıklara ait mitolojileri etkilemiş bir taş kitap olan “Gılgamış”, Kafka’nın dünyasından pek de farklı olmayan bu Sümer destanı, gerçeğin alegorik bir tasviri, insanın varoluşunun bir manifestosu, edebiyatla tarihin ortak bir anlatıda ilk cisimlenmiş halidir.” [4]

Ölüme yaklaştığını anladığı anlarda D.H.Lawrence ölüm üzerine düşünmeye başlar. Bu süreçte onun aslında kendisini Minoan (Girit) ve Etrüks kültürüne yakın hissettiğini anlamasıyla yazdığı “Son Şiirler” adlı kitabında doğa ve mitolojiden esinlendiği açıkça görülür.

Dünya edebiyatının en önemli eserlerinden sayılan Ulysses’i yazan James Joyce bu eserinde T.S.Eliot un deyişi ile mitsel yöntemi en edebi biçimde kullanandır. Ulysses, Homeros’un Odysseia’sının, Joyce’un yaşadığı dönemdeki Katolik kilisesi ve İrlanda’ya uygulanan baskılara karşı yeniden yorumlanması değil midir? Gılgameş ile başlayan yolculuk Odysseia ve Ulysses ile sürüp gitmekte…

“Ulysses bir yolculuk. Homeros’un Odysseia’sı da” derken çok da haksız değildir Ulysses’in çevirmeni Nevzat Erkmen [5]

 

Öte yandan Fransız Akademisi’nin uzun tarihi içerisinde akademiye seçilen ilk kadın yazar olan Marguerite Yourcenar eserlerinde mitolojiden en fazla faydalanan yazarlardan biridir. Düş Parası, Ateşler, Hadrianus’un Anıları, Doğu Öyküleri onun mitolojinin kaynaklarını yeniden yorumlayarak olabildiğince kullandığı eserlerinden bir kaçıdır.

Sten Nadolny ise Arsızlık Tanrısı’nda gelecek yılların insanının Hermes ve Helle’ nin özelliklerini taşımasını arzulamaktadır.

Yunan mitolojisinden esinlenen Türk edebiyatçılar arasında kuşkusuz Ahmet Hamdi Tanpınar’ın yeri ayrıdır. “Tarihe, felsefeye, mitolojiye, psikolojiye, Doğu ve Batı edebiyatlarına ilişkin okumalardan gelen Tanpınar kültürü, hem eserlerinin anlam ve kaynak evrenini genişletmiş hem de bütün eserlerini dilin estetik karakteri bağlamında şekillendirmiştir.” [6]

“Dionysos, heyecan, taşkınlık, bahtsızlık ve karmaşanın dışında kendinden geçme halinde yaratmayı simgeler. Apollon ise katı kuralcıdır, aklı ve mantığı simgeler. Bu aynı zamanda pozitivizm ve mistisizmin karşıtlığıdır. İkisi arasında ideal bir denge vardır. Bu özellikleriyle Dionysos müziğe, Apollon ise plastik sanatlara karşılık gelir. Tanpınar, Huzur’da müziğin sarhoş edici etkisiyle Dioysos’u vurgularken; plastik sanatları “özellikle de denge kavramının somut biçimde öne çıktığı mimariyi ele alırken Apolloncudur. Böylece Tanpınar, Huzur’da müziği veren zamanı ile mimariyi veren mekanı yani Dionysos ile Apollon’u birleştirir… Huzur’da mitolojik bir çatışmanın yeniden üretildiği, dolayısıyla kurguda model alma şeklinde bir metinler arası ilişkinin gerçekleştiği söylenebilir.”[7] (7) (Akyıldız, s. 721-722)

Mademki söz Dionysos’a geldi o zaman bu Egeli çılgın tanrıdan kısaca söz edelim ki oradan da söz tragedyalara ulaşsın.

Azra Erhat Mitoloji Sözlüğü ’nde Dionysos un pek çok adı olduğundan söz eder. ”Latince Deus’ ta görüldüğü gibi tanrı anlamına gelmektedir. Buna Nysa eklenince Dionysos Nysa tanrısı giderek Nysa Zeus’udur demek.” [8]



“Dionysos ve kültü; normalden, kuraldan, düzenden kopuş demekti. Ama bu yapısıyla politik olarak düzeni tehdit eden bir güç de oluyordu. Devlet düzeninin kurumları, böyle bir tehdide mücadelesiz izin veremezlerdi. Dionysos kültünü yasaklamaya, baskı altına almaya, müritlerini yok etmeye yönelik sayısız girişim olduğu anlaşılıyor… Ama bu tanrı ve kültü, insanların ihtiyaçlarında öylesine kök salmış ki, önleyici girişimler başarıya ulaşamadı. Sonuçta devlet kurumları bu kültü engelleyemediler. Tek yapabildikleri, onu dizginlemek oldu. Ama işte bu da, tiyatronun oluşumuna giden yolu döşedi.” [9]

Biz de buna Ege Zeybek’inin köklerinin Dionysos şenliklerine dayandırıldığını ekleyelim.

Evet, Aydın’ın Sultanhisar ilçesi yakınlarındaki Nysa antik kentinin bereketli topraklarında yetişen meyvelerden yapılan şaraplar yöre halkının başını döndürmektedir. Eski Çağ’ın ünlü coğrafyacısı Amasyalı Strabon, Geographika adlı eserinde Nysa’dan söz ederken şöyle der: ”Nysa yakınlarında, Maiandros Irmağı’nın (Büyük Menderes Nehri) öte kıyısında, önemli yerleşmeler vardı. Koskinia ve Orthosia’yı (Aydın’ınYenipazar ilçesi) kast ediyorum. Irmağın bu kıyısında Briula, Mastaura ve Akharaka ve kentin yukarı kısmında dağda, Arameus denen en iyi Mesogites şarabının edildiği, Aroma vardı.” [10]

Uzmanların dediğine göre aroma sözcüğünün kaynağı buradan gelmektedir.

     

 

 

 

Tragedyaların ortaya çıkması ile; mitoloji, sahnelenen oyunların ana konusu olmuştur. Aiskhilos, Sofokles, Euripides’in oyunlarında mitolojik kahramanlar farklı yorumlarla seyircinin karşısına çıkar.

Öyle ki bu oyunlar sadece yazıldıkları dönemde değil aradan geçen yüzyıllara karşın farklı kültürlerde farklı zaman ve seyircide bile karşılık bulabilmişlerdir. Tıpkı Euripides’in Medeası’ndan yaklaşık beş yüzyıl sonra Seneca’nın Troyalı Kadınlar adlı oyunlarında olduğu gibi…

Nazım Hikmet’in Ferhat ile Şirin adlı oyunundaki kıskanç kadın Mehmene Banu ile Euripides’in Medea’sı arasında akrabalık bulunduğunu söylemek çok da yanlış olmaz sanırım. Gücü elinde tutan ve onu hiç kimse ile paylaşmaya yanaşmayıp dünyayı yönetmekte kararlı olan Zeus’a karşı, insanlardan yana olan ve Zeus’a karşı direnip mücadele eden Prometheus’un, Servet-i Fünun şairlerinden Tevfik Fikret’in Promete adlı şiirine esin kaynağı olması gibi.

 

Kuşkusuz mitolojiyi eserlerinde bir esin kaynağı olarak kullanan tek şair Tevfik Fikret değildir. Ziya Gökalp de mitolojiden etkilenerek yazdığı eserlerle karşımıza çıkar. Özellikle Kızıl Elma ve Altın Işık adlı eserleri mitolojik ögelerle doludur. Melih Cevdet Anday’ın Kolları Bağlı Odyessus, Göçebe Denizin Üstünde ve Teknenin Ölümü adlı kitaplarında Yunan mitolojisinin kaynakları çokça kullanılmıştır. Her ne kadar tragedya ile Edip Cansever’in Tragedyalar adlı eseri arasında sıkı bir bağ olmasa da burada adını anmamamız olmazdı. İkinci Yeni’nin en önemli şairlerinden olan İlhan Berk’in Galile Denizi adlı eseri tamamen mitolojik imgelerle örülüdür. Mitoloji, Sezai Karakoç şiirinin ise neredeyse ana temalarından biridir. Diriliş adını verdiği düşüncesini tanımlarken mitolojiden yaralanmıştır.

Tanzimat ‘ın ilanından sonra özellikle Fransız Edebiyatı’ndan yapılan çeviriler ile Yunan Mitolojisi’ne dönemin aydınlarının ilgisi artar. Yahya Kemal’in 1912 de Paris’ten dönerken kaleme aldığı “Biblos Kadınları” ve Sicilya Kızları” adlı şiirleri aslında onun kafasında” Nev Yunanilik” anlayışının da temellerini atmaktadır.

İstanbul’da Yakup Kadri ile tanışır. Yakup Kadri de bu sırada Fecr-i Aticiler’den uzaklaşmaktadır. O da Fransız Edebiyatı’nı iyi bilir. Yunan Mitoloji’si ile de yeni yeni ilgilenmeye başlamıştır. İki genç edebiyatçı birlikte Nev Yunanilik anlayışını benimser. Onlara göre düşüncenin ve edebiyatın kaynağı Latin ve Yunan Klasiklerindedir. Akdeniz’i bir havza olarak gördüklerinden ötürü bu anlayışın diğer adı Havza Edebiyatı olarak da adlandırılır. Birlikte bu anlayışlarını yaygınlaştırmak amacı ile Havza adlı bir dergi çıkarma girişimleri olur.

Yahya Kemal’in “Biblos Kadınları”, ”Sicilya Kızları” ve “Bergama Heykeltraşları” adlı şiirleri gibi Yakup Kadri’nin “Nur Baba”, Sodom ve Gomore” “Siyah Saçlı Yabancı ile Berrak Gözlü Genç Kızın Sözleri” de mitolojik kahramanların gözümüzün önünde teklifsizce dolaştığı eserleridir.

Bu dönem de eserlerini yaratırken Yunan Mitolojisi’ n den ilham alan bir başka isim de Salih Zeki Aktay’dır. Yahya Kemal ve Yakup Kadri temellerini attıkları bu akımdan bir süre sonra uzaklaşsalar da Salih Zeki Aktay eserlerinde mitolojiden yararlanmaktan hiç vazgeçmemiştir.

Kardeş kanının döküldüğü en eski efsane Habil ile Kabil arasında yaşanmıştır. Tarihteki ilk katil olarak bilinen Kabil kardeşi Habil’i öldürür. Burada efsaneyi yeniden anlatmak değil amacım. Ancak bu öyküde Kabil kardeşini öldürdükten sonra cesedi ne yapacağına karar veremez. O sırada bir karga ölen bir başka kargayı gagası ile eştiği çukura yerleştirir ve üzerini örterek onu gömer. Bunu gören Kabil de kardeşini aynı şekilde toprağa gömecektir. Bugün dünyanın pek çok bölgesindeki ölü gömme geleneğinin köklerine bir gönderme yapmak istedim. Gotik romanlarda çokça karşımıza çıkan mezarlık sahneleri için gotik yazarların sanırım kargalara bir teşekkür borçları var. Bu yazarların çoğu eserlerinde korku etkisi yaratmak için de kargaları kullanır. Sadece kargaları değil; denizin kabaran dalgaları, kimi kez Hitit’ten esen Teşup olur kimi kez de Poseidon. Ege Denizi’ni köpürten korkunç fırtınalar.

Öte yandan masalların hemen hemen tümü mitoloji ile neredeyse ayrılmaz bir bütündür. Evvel zaman içinde diyerek başlayan Kaf Dağı’nın ardına ulaşmaya çalışanlara ak sakallı dedelerin, pirlerin, hızırların yardım ettiği, Simurg, Anka Kuşu, ejderhalar ve devlerin ortaya çıktığı masallar, sözlü edebiyatın dilden dile aktarılan zenginliğidir. Masallarda karşımıza çıkan pek çok öykünün Kam dini (Şamanizm) ile yakın bir bağlantısı olduğunu görmekteyiz.

Başlangıçta sözünü ettiğimiz aynı mitolojik ögenin farklı toplumlarda farklı adlarla ortaya çıkmasının en güzel örneklerinden biri de Zümrüt-ü Anka Kuşu’dur. Sibirya’da Alp Karakuş, Yunan mitolojisinde Phonix, İran’da Simurg, Hint mitolojisinde ise Garuda adını almaktadır.

Türk mitolojisini romanda kullanan günümüz yazarlarından biri de Buket Uzuner’dir. Su ve Toprak adlı eserlerinde kahramanların isimleri seçilirken mitolojiden bilinçli olarak esinlenmiştir. Dörtleme olarak planlanan (Su,Toprak,Ateş ve Hava) eserlerinin ana başlığı Uyumsuz Defne Kaman’ın Maceraları’dır. Defne Kaman’ın soyadı kam’lığa işaret ederken eczacı (şifacı) anneannesinin adı Umay mitolojideki Umay Ana’ya bir göndermedir.

Nazlı Eray ise yazdığı fantastik romanlarda mitlerden yararlanma konusunda edebiyat ve mitoloji başlıklı yazımızda hak ettiği yeri mutlaka alması gereken yazarımızdır. Orphee adlı romanında Orphee’nin çilesi günümüz dünyasına uyarlanmıştır. Bu kitabında Yunan mitolojisinden aldığı esinleri kullanırken, Ayışığı Sofrası’nda ise İslam mitolojisinin kavramları karşımıza çıkar. Ashab-ı Kehf (Yedi Uyurlar olarak Kuran’da yer alan söylence aslında pek çok farklı mitolojide de bulunur.)

Yazımızın sonlarına gelirken Büyülü Gerçekçilik akımından da kısaca söz edeceğiz. Özellikle Latin Amerikalı Büyülü Gerçeklik akımının temsilcisi olan yazarlar eserlerinde mitolojiden yararlanmıştır. Borges’in; Atlas ve Asterion’un Evi, mitoloji ile olan yakınlığının örneklerinden ikisidir yalnızca.

İtalio Calvino’nun Görünmez Kentleri ve Gabriel Garcia Marquez in hemen hemen tüm eserlerinde efsane, büyü yer alır. Uzun süren masal dünyasıdır onun eserleri. Bin bir Gece Masalları’ nın çağdaş yorumu gibi.

Öte yandan, dünya edebiyatına çok büyük katkısı bulunan Rus edebiyatı için Gamze Öksüz şu tespitte bulunur. ”Rus mitolojisinin kendine özgü bir düşünce sistemi vardır. Tüm yaşamsal konularda doğanın hâkim olduğu ve zaman ile uzamın farklı boyutlara ulaştığı bu sistemde, canlı ile cansız, doğa ile doğaüstü, fani dünya ile öbür dünya arasındaki sınırlar neredeyse kalkmış gibidir Rus mitolojisi. Bu zengin mitoloji aynı zamanda Rus edebiyatını yaratan en önemli kaynaklardan biri olmuştur. Dostoyevski’nin yaşlı tefecisi, Gogol’un kayıp paltosu, Tolstoy’un savaşçıları, Bulgakov’un süpürgeli cadısı.. hep bu mitolojinin kahramanlarından esinlenmişti, “(Rus Mitolojisi, Çeviribilim Yay. Tanıtım Yazısı)

Efsaneyi ve masalı bizim edebiyatımızda Hüseyin Rahmi Gürpınar, Ömer Seyfettin, Yakup Kadri, Latife Tekin ve Yaşar Kemal’ in ölümsüz eserlerinde de görürüz. Yaşar Kemal’in Yılanı Öldürseler, Binboğalar Efsanesi, Üç Anadolu Efsanesi – Köroğlu’nun Meydana Çıkışı, Karacaoğlan, Alageyik baştan aşağı mitolojik romanlardır. Bir başka eseri olan Ağrı Dağı Efsanesi için Abdülkadir İnan şöyle der, “Romandaki bu olayları bir tanrı konumunda seyreden Ağrı Dağı, mitolojide kutsal kabul edilen eski Yahudilerin Sina, Arapların Arafat, Yunanlıların Olimpos, Hintlilerin Himalaya, Moğolların Burhan-Kaldun, Altaylı Türk boylarının Altay Dağı, Çelik Dağı, Altın Dağı gibidir. [11]

Murathan Mungan da gerek şiirleri gerekse öykü, roman ve oyunlarında Bereketli Hilal’in kadim mitolojisi ile bizleri yeniden bir araya getiren motifler sunar.

Yazın dünyamızı karşılaştırmalı mitoloji ile tanıştıran, dünya görüşünü eserleri aracılığı ile aktarırken mitolojiden yararlanan hatta bunu Mavi Anadoluculuk adıyla bir fikri akımla adlandıran Halikarnas Balıkçısı Cevat Şakir Karaağaçlı’ya selam vermemek olamazdı. Halikarnas Balıkçısı, yazdığı hemen her roman ve öyküde mitolojiden esintiler sunar. Ataerkil düzene yönelik eleştirilerini roman kahramanları aracılığı ile gerçekleştirirken bu kahramanlar karşımıza kimi zaman Poseidon kimi zaman Zeus kimi zaman Artemis yada Afrodit olarak çıkar. Gerçek adları farklı olsa da onlar aslında mitolojik kahramanların kanlı canlı yaşayan suretleridir.

Fantastik Roman ya da Öykü dediğimizde masallardan uzak kalamayız. Burada kuşkusuz birinciliği J. R. R. Tolkien’ in Yüzüklerin Efendisi alacaktır. Tolkien bu kitabını yazarken Kuzey Avrupa ve İskandinav mitolojisinden büyük ölçüde esinlenmiştir.

Brecht ‘ Kafkas Tebeşir Dairesi ve Sezuan’ın İyi İnsanı’nda mitolojik efsaneleri kullanırken aslında fantastik bir kurguyu da kullanmış oluyordu.

Ursula K.Le Guin’in Mülksüzler ve Karanlığın Sol Eli’nde mitolojik alt yapının olmadığını söyleyebilir miyiz?

Peki,Dante’nin İlahi Komedya’sını mitoloji sözlüğü olmadan okuyabilmek ne kadar olasıdır?

Homeros’tan bugüne dünya sanatçıları mytos’u kendilerine tükenmez bir esin kaynağı olarak görmüşlerdir…. Sözlü ya da yazılı yazın ve sanat kollarının hepsinde durmadan konu edilip işlenen ve işlendikçe değişen mytos’lar ne kadar ozan, yazar, sanatçı varsa, o kadar biçim almış, bu nedenle hiçbir zaman belli bir dinin tek kitabı halinde toplanamamıştır. [12]

Sonuç olarak insanlığın ortak kültürü olan mitoloji ile edebiyatın ilişkisi o kadar sıkı o kadar iç içedir ki burada ancak çok küçük bir kısmına dokunabildik. Sözünü edemediğim onlarca yazar ve eserleri beni bağışlasın lütfen.

 

[1] Azra Erhat, Mitoloji Sözlüğü, Remzi Kitabevi, 17.baskı, İstanbul, Mart 2010, s.5
[2] Homeros, Odessea, Çev. Azra Erhat-A.Kadir, Sander Yay.3.baskı, İstanbul, Haziran, 1981, s.22
[3] Samuel Noah Kramer, Sümerlerin Kurnaz Tanrsı Enki, Çev.Hamide Koyukan, Kabalcı Yayınevi, İstanbul, 2001, s. 323
[4] A. Ömer Türkeş, Romana Yazılan Tarih, oggito.com. adresinden alınmıştır
[5] James Joyce, Ulysses, “Çevirenin Sözü”, Çev. Nevzat Erkmen, YKY, ,5.baskı,İstanbul, Şubat 1999, s.27
[6] İbrahim Şahin, Haz ve Günah: Bir Tanpınar Yorum, Kapı Yayınlar, Temmuz 2012, s.1.
[7] Hülya Bayrak Akyıldız, Tanpınar’ın Romanlarında Metinlerarası İlişkiler ,
“Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 5/3 Summer 2010 “, s. 721-722
[8] Azra Erhat, Mitoloji Sözlüğü, Remzi Kitabevi, 17. Basım, İstanbul, Mart 2010, s.93
[9] Joachim Latacz, Antik Yunan Targedyaları, Çev.Yılmaz Onay , Mitos-Boyut Yayınları, İstanbul, 2006, s. 27
[10] Strabon, Geographika , Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul, 2009, 6. Baskı, s. 215
[11] Abdülkadir İnan, Türk Boylarında Dağ, Ağaç (Orman) ve Pınar Kültü, Makaleler ve İncelemeler, C. 2. Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1991, s. 253
[12] Azra Erhat, Mitoloji Sözlüğü, Remzi Kitabevi, 17.Basım, İstanbul, Mart 2010, s. 6